سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

دوو شەو‌‌و و دوو ڕۆژ تەرمی پێغەمبەر نەنێژرا، داخۆ چی دەگوزەرا؟

18/12/2017


د. شێركۆ كرمانج

 سادەگۆیی نیە ئەگەر بڵێین پڕۆسەی بەسیاسییكردنی ئیسلام‌و ململانێ سیاسییەكان لەناو موسڵمانان بەچڕی لە ڕۆژی مردنی پێغەمبەری موسڵمانان دەستیپێكرد،ئەم بابەتە هەوڵدەدات تاوتوێ ئەم ئارگیومێنتە بكات. 


حەسەن بەننا، كە دامەزرێنەری ڕێكخراوی ئیخوانی موسلمین،‌ هەروەها قەرەزاوی، باوكی ڕۆحی ئیخوانیەكان لە دنیا، هەردووكیان باس لەوە دەكەن كە یاوەرانی (ئەسحابەكانی) پێغەمبەر، دەستنیشانكردنی خەلیفەیان لە ناشتنی تەرمی پێغەمبەری موسڵمانان پێگرنگتر بوو، بۆیە تا خەلیفەیان دیارینەكرد پێغەمبەریان نەناشت. 


قەبوڵكردنی ئەو وتانەی حەسەن بەننا ‌و قەرەزاوی، بۆ هەر كەسێك كە تۆزێك شارەزای ڕێوڕەسم‌و دابونەریتی ناشتنی تەرمی مردو‌و لەلای موسڵمانان بێت، شتێكی مەحاڵە،بەپێی نەریتی ئەوساو ئێستای موسڵمانان، كە پێغەمبەری موسڵمانان بەخۆی ڕۆڵی هەرە سەرەكی هەبوو لە پێشنیازكردنی، لاشەی مردوو دەبێت بە زووترین كات بنێژرێ. لە یەكێك لەو فەرمودانەی كە بوخاری‌و موسلم بە ڕاستیان داناوە پێغەمبەری موسڵمانان دەڵێت "أسرعوا بالجنازە، فإن تك صالحە فخیر تقدمونها، وإن یك سوی زلك، فشر تجعونە عن رقابكم"، واتە: پەلەبكەن لە ناشتنی مردوەكانتان ئەگەر كەسانی باش بن ئەوا باشترە بۆیان زوو پێشكەشی گۆڕ بكرێن، ئەگەریش خراپەكارن ئەوا شەڕێكەو لە كۆڵتان دەبێتەوە. 


پرسیار ئەوەیە داخۆ دەكرێت كە حەسەن بەننا و قەرەزاوی ئاگاداری ئەم فەرموودەیە نەبن، خۆ ئەگەر حەسەن بەننا مەلاو عالیمێكی دینی نەبێت ئەوە قەرەزاوی نەك هەر مەلایە بەڵكو بە یەكێك لە شارەزاترین كەسانی بواری قورئان‌و سوننەت هەژماردەكرێت. ئەی ئەگەر وایە چۆن‌و بۆچی ئیسلامییەكان دەیانەوێت پرسی ناشتنی لاشەی پێغەمبەر بێ بایەخدارتر بكەن لە پرسی دانانی جێنیشین‌و فەرمودەكەی پێغەمبەری موسڵمانانیش لەم نێوەدا پشتگوێبخەن. 

ڕاست پێچەوانەی تێگەیشتن‌و قسەكانی قەرەزاوی‌و حەسەن بەننا، بەبنەما لەسەر ئەو فەرمودەیەی پێغەمبەری موسڵمانان‌ كە ئاماژەیپێكراو نەریتی باو، لەناو موسڵمانان دانانی تەرمی مرد‌وو و تەماشاكردنی پەسند نیە، هۆیەكەشی دەگەڕێتەوە بۆئەوەی تاوەكو خەموپەژارە دەستبەسەر هۆش‌و عەقڵ‌و ڕەفتاری خاوەنتازییەدا نەگرێت،لۆجیكی ئەمە ئەوەیە كە هەتا زووتر لاشەی مردوو بشاردرێتەوە كەسوكاری مردوەكە خێراتر دەتوانن ژیانی ئاسایی خۆیان دەستپێبكەنەوە،هەندێك سەرچاوە پێیانوایە ناشتنی تەرمی پێغەمبەری موسڵمانان شەو ‌و ڕۆژێكی پێچوە هەندێكی دیكە بە دوو شەو‌و دوو ڕۆژی دەزانن، ئەگەر ناشتنی تەرمی مردوو بەپێی سوننەتی پێغەمبەری موسڵمان‌و نەریتی موسڵمانان وا بخوازێت بەزووترین كات بنێژرێت، ئەی بۆچی تەرمی خۆشەویسترین كەس لەلای موسڵمانان ئاوا دواخرا؟
بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە دەكرێت بڵیین كە پێش مردنی پێغەمبەری موسڵمانان كۆمەڵگەی موسڵمانان گەشەیەكی بەرفراوانی بەخۆوە دیبوو، چ وەك ژمارە چ وەك قەڵەمڕەویی. لەو سەروبەندا زۆربەی هەرە زۆری خەڵكی نیمچە دوورگەی عەرەب ببوونە موسڵمان. پێغەمبەری موسڵمانان بەخۆی لە بنەماڵەی هاشمی خێڵی قوڕەیش بوو كە بەهێزترین‌و گەورەترین خێڵی مەككە بوو. كە دەشڵێین زۆربەی خێڵ‌و تیرە عەرەبییەكان ببوونە موسڵمان ئەوە وادەگەیەنێت كە بەشێوەیەك لە شێوەكان دەسەڵاتی قوڕەیشیان قبوڵكردبوو، چونكە پاش گرتنی مەككە خێڵ‌و تیرە عەرەبییەكان ترسیان لە گەورەیی دەسەڵاتی موسڵمانان‌و قوڕەیش لێنیشتبو‌و و هەڵپەی هاتنە ژێرباری ئیسلامیان دەكرد. 


ئەوە بۆ قوڕەیشییەكان بارودۆخێكی تازە‌و بێوێنە بوو لە مێژوویاندا. لەبەرئەوە، پاراستنی ئەو ڕەوشە هەنوكەییە بۆ قوڕەیش‌و پیاوماقوڵانیان (ڕعیان) گرنگییەكی تایبەتی هەبوو. ئەوان دەیانزانی ڕاگرتنی ئەو بارە تەنیا بە هەڵبژاردنی یەكێك لەناو خۆیان وەك خەلیفەی پێغەمبەرەكەیان دەكرێت بەردەوامیی پێبدرێت. بۆیە كاتێك دوای مردنی پێغەمبەری موسڵمانان بەچەند ساتێك مقۆمقۆی ئەوە بڵاوبۆوە كە ئەنسارەكان خەریكی دانانی كەسێكن بە خەلیفە، پیاوەناودارەكانی قوڕەیش بە هەڵەداوان كەوتنەخۆ‌و هاواریان گەیاندە ئەبو بەكر‌و عومەری بن خەتاب. پرسی چۆن‌و كێ بە خەلیفەی پێغەمبەری موسڵمانان دانێن باڵی بەسەر هەموو شتێكی ئەوسای مەدینەدا كێشا، بە ناشتنی تەرمی پێغەمبەریشەوە. 

پڕۆسەی هەڵبژاردنی خەلیفە كێشمەكێشێكی ئەوەندەی لێكەوتەوە كە بە تێپەڕبوونی زەمەن بووە مایەی دابەشبوونی موسڵمانان بەسەر شیعە‌و سوننەدا. سوننەكان ئەوانەن كە دانانی ئەبوبەكر وەك یەكەم خەلیفەی موسڵمانان قەبوڵدەكەن‌و پڕۆسەكە بە ڕەوا دەزانن، هەرچی شیعەكانن ئەوانەن كە ئەوە ڕەتدەكەنەوە‌و پێیانوایە كە پێغەمبەری موسڵمانان عەلی بن ئەبی تالیبی وەك جێنشین، پێش مردنی خۆی، دیاریكرد كەچی یاوەرانی پێغەمبەری موسڵمانان ئەو وەسیەتەی ئەویان بەجێنەگەیاند. ئەوە بێجگە لەوەی یەكەم كێشمەكێش لە سەر خەلیفە لەنێوان قوڕەیشییەكان‌و ئەنسارەكان بوو نەك بنەماڵەكانی ناو قوڕەیش. بۆیە دەكرێت بگوترێت كە پڕۆسەی دانانی خەلیفە ئەوەندە سوك‌و سانا نەبوو وەك ئەوەی ئیسلامییەكان بانگەشەی بۆ دەكەن بەڵكو گرفتی هێندە ئاڵۆزی لێكەوتەوە كە موسڵمانانی لەسەر خەتی مەزهەبی، ئایدیۆلۆجی‌و سیاسیی هەر لەو كاتەوە بەش بەش كرد كە ئاسەوارەكانی تا ئێستا بەردەوامن.
بە تێڕامان لەو ڕووداوە مێژووییانەی لە ئانوساتی مردنی پێغەمبەری موسڵمانان، بەتایبەتی ئەوانەی لە مەدینە هاتنەپێش، ئەوە دەردەكەوێت كە دواخستنەكە پەیوەندی بە چەند هۆیەكەوە هەبووە. 

یەكەم: لاوازی چاوگە سەرەكییەكانی ئیسلام، قورئان‌و سوننەت بەتایبەتی، لە مامەڵەكردنیان لەگەڵ پرسی حوكمكردن‌و بەڕێوەبردن‌و جێنشین دیاریكردن. نە قورئان نە سوننەت لە دوور یان لە نزیك باس لە پڕۆسەی حوكمكردن یان ئەوەی لەوكاتەوە بە خەلافەت ناویدەركرد، ناكەن. دیارە لەوانەیە هۆی سەرەكی ئەوەش بگەڕێتەوە بۆئەوەی كە قورئان لە كۆمەڵگەیەكی بێ‌دەوڵەت دابەزیوەو حوكمكردنی فەرمی لەناو كۆمەڵگە خێڵەكییەكەی ئەوكاتی عەرەبان باوی نەبووەو پراكتیزنەكراوە. پێغەمبەری موسڵمانانیش سەرەڕای ئەوەی كە بە گۆتەی شیعەكان لە حەجی ماڵئاوایی فەرمویەتی "من كنت مولاە فهزا علی مولاە"، واتە: "ئەو كەسەی من مەولای بووم، ئەوە عەلی مەولایەتی" كەچی وەك دەردەكەوێت كە فەرمودە ڕوون نییە مەبەستی پێغەمبەر چی بووە، جێنشینی دینیی یان دنیایی.
بەهەرحاڵ، شیعەكان ئەو "فەرمودەیە" بەوە لێكدەدەنەوە كە پێغەمبەری موسڵمانان عەلی بن ئەبی تالیبی وەك خەلیفەی خۆی دیاریكردوە. لەبەرابەردا سوننەكان بۆ پاڵپشتی لە دانانی ئەبوبەكر ئەو ڕووداوە بە نمونە دێنەوە كە جارێك پێغەمبەری موسڵمانان زۆر نەخۆش دەبێت‌و ناتوانێت پێشنوێژی موسڵمانان بكات، بۆیە ئەبوبەكر دەنێرێت بۆ پێشنوێژیكردن. ئەوەی یەكەم لەلایەن سوننەكان ڕەتكراوەتەوە‌و ئەوەی دووەمیش تەنانەت سوننەكان بەخۆشیان وەك بەڵگەیەكی ڕەها بۆ دانانی خەلیفە وەریان نەگرتوە بەڵكو تەنها بۆ بەهێزكردنی كەیسی ئەبوبەكر بۆ خەلافەت پشتی پێدەبەستن. ئیبن خەلدون لەو باوەڕەدایە پێغەمبەری موسڵمانان قەت باسی لەوە نەكردوە كێ جێگەی دەگرێتەوە چونكە پێیوابووە ئەوە شتێكی"بێنرخ‌و ئیمتیازێكی بێباوەڕانە". ئەوە بەڵگەیەكی دیكەی ئەوەیە كە پێغەمبەری موسڵمانان زۆر بایەخی بە مەسەلە دنیاییەكان، لە چوارچێوەی ڕۆڵی وەك پێغەمبەرێك، نەداوە. 


هۆكاری دووەمیش سەرقاڵبوونی موسڵمانان بوو بە كێشمەكێشی نێوان موهاجیرەكان بەسەركردایەتی ئەبوبەكر‌و عومەری بن خەتاب لەلایەك‌و ئەنسارەكان بەسەركردایەتی سەعد بن ئەبی عوبەیدە لەلایەكەی دی‌، هاوكات، كێشەی بنەماڵەی بەنی هاشم بە سەركردایەتی عەلی بن ئەبی تالیب لەلایەك‌و بنەماڵەكانی دیكەی خێڵی قوڕەیش، دیسانەوە بەسەركردایەتی ئەبوبەكر‌و عومەر لەسەر دیاریكردنی خەلیفە، لەلاكەی دیكە بوو. 


هەراوهۆریا بەدانانی سەعد بن ئەبی عوبەیدە وەك جێنشینی پێغەمبەری موسڵمانان دەستیپێكردو بە بەرەنگاربوونەوەی قوڕەیشییەكان گەیشتە ترۆپك. لایەنە سەرەكییەكان لە سەقیفەی بەنی ساعیدە، كە وەك هۆڵێكی گەورەی كۆبوونەوە وابوو، كۆبوونەوە‌و دەستە‌ویەخەی یەكدی بوون. ئەم كێشەیە دواتر لە مێژووی موسڵمانان بە كێشەی سەقیفە ناویدەركرد. بەگوێرەی گێڕانەوەكەی تەبەری یەكێك لە بەناوبانگترین مێژوونوسانی سەرەتای ئیسلام، لە كتێب "تاریخ الگبری" دا، كار گەیشتە ئەوەی هاواری "ئەمیرێك لە ئێمە‌و ئەمیرێكیش لە ئێوە" بەرزبێتەوە. گفتوگۆیەكانی ناو سەقیفە لەسەر خەلیفە ململانێیەكی دینی نەبوون بەڵكو ناوەڕۆك سیاسیی بوون. مەبەست لەو ڕاكێش ڕاكێشكردنەش وەرگرتنی دەسەڵات‌و زاڵبوونی سیاسییانە بوو، ئەوەبوو لەجیاتی دین، گەیشتن بە دەسەڵات، بوو بە تەوەری سەرەكی ململانێكان.

بەگشتی باس لەوە دەكرێت كە پێغەمبەری موسڵمانان كەسێكی تەگبیركەر‌و لێهاتوو شارەزا بووبێت، كەچی پرسیار ئەوەیە ئەدی بۆچی ئەو كەسە شارەزایە دركی ئەوەی نەكرد كە تەگبیرێك‌و ڕێوشوێنێك بۆ موسڵمانان پێش مردنی پێشنیاز بكات لەپەیوەند بە پرسی جێنشین. 


دیارە ئیسلامییەكان پێیانوایە پێغەمبەری موسڵمانان ئەو ئەركەی بۆ موسڵمانان جێهێشت، بەڵام ئەوە بەمەزەندەی من زۆر لە ڕاستیی دوورە. هۆی سەرەكی ئەم ئاماژەپێنەكردنە ئەوەیە كە لەسەردەمی پێغەمبەری موسڵمانان شتێك نەبوو بەناوی دەوڵەت‌و پڕۆسەیەكی فەرمی بەڕێوەبردنی دەوڵەت نەچەسپی بوو. كۆمەڵگە عەرەبییەكانی نیمچە دوورگەی عەرەبی پێش ئیسلام، بە كۆمەڵگە تازە-دروستبووەكەی موسڵمانانیشەوە دوای هاتنی ئیسلام، لەسەر بنەمایەكی خێڵەكی بەڕێوەدەچوون، بەها ئیسلامییە نوێكان‌و خێڵەكییە كۆنەكان گرێبەستی كۆمەڵگەكە بوون نەك یاساو ڕێسا.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.