سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

سپێنۆزا یان هیگڵ لە كوردستان؟

پێش 4 هەفتە



نەوزاد جەمال

ئەگەر ئەم ناونیشانە لەناو زمان و نووسینی كوردییدا بە دیوێكدا كەمێك سەیر بێت، ئەوا بە دیوەكەی تردا دەكرێت جێگەی پرسیار و سەرنج و وردە كۆمێنتی خوێنەرێكی ئاسایی هەتا بیرمەندێكی گەورەش بیت. ئەمە فاكتێكی بەڵگەنەویستە، كە كوردستانی ئێمە بە حوكمی جیۆپۆلۆتیكی، نووسەر و وەرگێرەكانمان زۆربەی جار بە كۆمەڵ! دەكەونە ژێر تەوژمی هەژموونی نووسەرانی تورك و فارس، عەرەب‌.

خاڵی نەرێنی ئەم مۆدێلە ئەوەیە، ئەمان لە ڕێگەی هەندێك فیگەری دیاری بواری نووسین، بە جۆرێك ویستی بادانەوە بەلای ئەم فەیلەسوفە و یان ئەوی تر هەیە. وەكچۆن لەسەر پرسی كورد و چەوسانە و “ڕۆژهەڵاتناسی‌ هەندێك بەلای “كەنعان مەكیە[1]” و ئەوی تر “ئیدوار سەعید‌، ئاوەهاش ساڵانێكە ناڕاستەوخۆ لەژێر كاریگەری “ژیژەك‌ئاڕاستەكاندا بە جۆرێك هیگڵ دەبێتە مۆدەیەك. پێت سەیر نەبێت، بچیتە كتێبخانەیەك كۆی بەرهەمەكانی “ژیژەك‌ بە ئینگلیزی ببینیت وەك ئەوەی نووسەرێكی خۆماڵی بێت!

لێرەوە، دۆزینەوەی سەرەداوەكانی ئەو بایەخدان و خۆدانەپاڵ فەیلەسوفێك، ڕووناكبیرێكی دەرەكی، دیوێكی نووسەرانی ئێمە دەردەخات. وەكچۆن دیاردەی لێدان لە باوكی مەعریفی نووسەرێكی دیار، دەرخەری جۆرە مشتومڕ و جەنگێكە، دەكرێت بە “جەنگی بە وەكالەت[2]” دابنرێت.

سەیر نییە، كاتێ هاوڕا نیت لەگەڵ نووسەرێكی تردا، بێیت لێرە ڕەخنە لە ژیژەك یان ئیدوارد سەعید بگریت. لە كاتێكدا ئامانجەكە گەنگەشەیەكی ئەكادیمی و ڕەخنەسازی ئەو نووسەرانە نییە لەخۆیدا، بەڵكو لێدانە لە نووسەری تر كە یەكێك لەو فیگەرانە بە باوك و سەرچاوەی مەعریفی خۆی دەزانێت.

بەش بە حاڵی خۆم، ڕەخنە و سەرنجم لەسەر ژیژەك هەبووە كە بە وتارێك بە ناونیشانی “سلاڤۆ ژیژەكی فەیلەسوف و وێنەی كورد[3]” (٢٠١٥) بڵاوبۆتەوە. بەڵام هەرگیز بە ئامانجی لێدان و پەلاماردانی هیچ هەوادارێكی ئەو فەیلەسوفە نەبووە. خۆشبەختانە، لە ماوەی خوێندن و وانەوتنەوە و  توێژینەوەی فەلسەفییدا، هەرگیز خۆم بە فەیلەسوفێكی دیاریكراوەوە نەبەستۆتەوە. سەرسام بوونم بە فەیلەسوفێك نەیخستوومەتە داوی بیركردنەوەی كە چوارچێویەكی بۆ بڕیار و جیهانبینی فەلسەفیم دابنێت.

ئەوەی نووسینەكانم بخوێنێتەوە، دەزانێ كە هەرگیز خۆم نە لە كلاسیك نە لە مۆدێرن و نە پاشمۆدێرن، یان نە ئاڕاستەیەكی دیاریكرای چەپ و ڕاستدا چەقاندوە. ئێستا، كە سەرقاڵی لە چاپدانی كتێبێكم سەبارەت بە “كانت لەنێوان سپینۆزا و هیگڵ”دا، بەجۆرێك لایەنگیرم نەكردووە.

١. خۆدانەپاڵ باوكێكی مەعریفی ساختە

لە “چیرۆكی هەڵاتنی زۆڵەكانی مۆدێرنە لە تۆڕەكاندا‌ كە بەشێكە لە كتێبی “فەلسەفە و فەیسبوك” (٢٠١٩) ئاماژەم كردووە بەوەی “ڕووناكبیر و ڕۆشنبیری” ئێمە دەرهاویشتەیەكی مۆدێرنن بۆیە بە “زۆڵەكانی مۆدێرنە” ناوم بردوون چونكە، باوانیان دەچێتەوە سەر دەرەوەیان. لەوێوە شتێك دەهێننە كایەی نووسینی كوردییەوە، بێ ئەوەی پرسیار بكات لەبارەی پێویستی و گرنگییەكەی، بەم هۆیەوە خۆیان دەكەنە خاوەنی و دەبنە باوكێكی مەعریفی لە پانتایی ڕووناكبیریدا. بە ئامانجی خۆیی كە دەكرێت خوازیاری هەژموون و پێگە و هێز و دەسەڵاتیان هەبێت، لە خەمی كۆكردنەوە دەروێشن-خوێنەر- و ڕكابەری یەكترن لە ڕووی دەروونییەوە. گرفتەكانیان لەگەل یەكتردا دژ بەیەك دەفەلسەفێنن، بۆ شاردنەوەی گرفتەكانی ناخی خۆیان لە بەرامبەر یەكتردا دەیڕۆشنبیرێنن[4].

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن ماركسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەك ڕەخنەكردنی ئایدیالیزم كە لە جیهانی ئەبستراكتدا بیری كردۆتەوە، لەلایەكی ترەوە دیالێكتیك

٢. ئایا هیگڵ سپینۆزاییە یان هیگڵێ؟

لە “چەند وانەیەك لەبارەی مێژووی فەلسەفە‌دا هیگل دەپرسێت: یان سپینۆزایی دەفەلسەفیت یان هەر فەیلەسوف نیت. بەڵام، ئایا خودی هیگڵ خۆی وایە؟ ئەگەر بۆ دید و بۆچوونی جیاوازی هەردووكیان لە بەرامبەر یەكتر دادەنریت و هەندیك بەلای سپیۆنزا و ئەوی تر بە لای هیگلدا دەرۆن؟

فەلسەفەی هیگل بە دوو باردا لە لایەن ماركسیزمەوە بایەخی هەبووە؛ لەلایەك ڕەخنەكردنی ئایدیالیزم كە لە جیهانی ئەبستراكتدا بیری كردۆتەوە، لەلایەكی ترەوە دیالێكتیك. چونكە، كلیلی شۆڕشیان لە دیالێكتیكەیدا دۆزییەوە و “ماركس‌ وتەنی سەرەونخونكردنەوەی هیگڵ، ڕەچەتەی گۆڕانكاری و شۆڕشە. بەشێك لەو نووسەر ڕووناكبیرانەی سەر بە هێڵی ماركسیزمن، بە جۆرێكیش سەرسامن بە هیگڵ.

جگە لەوەی هیگڵ لە وشەسازییە گەورە و قەبەكانیدا، لە ڕەهایی نووسین و لافلێدانی زانینی ڕەهادا و لە تەمومژاوی دەربڕینەكانیدا سیحرێكی هەیە. جارێكیان فەرەنسییەك داوای لە هیگڵ كرد فەلسەفەكەی لە ڕستەیەكدا كورت بكاتەوە، بەڵام هێنایی و بردی نەیتوانی. له ‌كاتێكدا قەشەیەك هەموو ئایینی كریستیانیی‌ له ‌ڕستەیەكدا چڕكردەوە “ئەوەی كە بۆ خۆت پێتخۆشه،‌ بۆ هاوسێكەشت پێتخۆش بێت‌!(Durant, 1926(1933), p. 377).

هیگڵ فەیلەسوفێكی فەرمی بوو، چونكە لە دامەزراوەیەكی وەك زانكۆ ئوستاد بوو. جگە لەوەی، هێندە باوەڕی بە خۆی هەبوو تا ئەو ڕادەی لەوانەیەكدا (١٨٠٦) بڵێت: “بەم وانەیە، ئیتر مێژووی فەلسەفە بە كۆتا گەیشت‌[5]. واتە، بەدواییهاتنی وانەكە، فەلسەفەش كۆتا دێت!

جگە لەوە ئەركی فەیلەسوف وەك كوندەپەپوویەك دادەنێت كە لە پێشەكی كتێبی “فەلسەفەی ماف-قانون‌دا دەڵێت: “كوندەپەپووی “مینێرڤا” (خوداوەندی دانایی ڕۆمان و یۆنانەكان) تەنها پاش ئەوەی تاریكی شەو دادێت باڵی خۆی بڵاو دەكاتەوە”. واتە، فەلسەفە تەنها پاش ڕووداوەكان لە واقیع و ڕاستییەكان تێدەگات، وەك چۆن كوندەپەپوو پاش كۆتایی ڕۆژ و هەمووشتێك ڕوویداوە، ئیتر باڵەكانی خۆی دەكاتەوە. لەبەرئەوە، ئەركی فەلسەفە پێشنیاز و ئامۆژگاریكردن نییە كە جیهان و هەلومەرجەكان دەبێت چۆن بن و چیان لێ بكرێن. بەڵكو كاری ئەو ڕامان و تێگەیشتنە لەوەی ڕوویداوە، نەك دانانی ڕەچەتەیەكی ئامادە بۆ ژیان. دیارە، هەڵبژاردنی میتافۆری “كوندەپەپووی مینێرڤا‌ و تاریكی شەو، ئەوە دەگەیەنێت كە بۆ تێگەیشتن لە هەلومەرجی مێژوویی، فەلسەفە كاتێك دێتە مەیدان كە ڕووداوەكان بەسەرچوون و تێپەڕیوون. ئیتر فەیلەسوف پاش ڕووداوەكان درەنگانێك وەك كوندەپەپووەكە لە تاریكی و ئەنگوستەچاودا چاو دەكاتەوە، دەفەلسەفێنێت.

ئایا ئەم فەیلەسوفە كوندەپەپووە چی دەكات لە كوردستان و نێو زمانی كوردیدا؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت بگەڕێینەوە سەر هاوردەكردنی مشتومڕێك لە فەرەنساوە.

٣. مشتومڕێك لە فەرەنساوە بۆ كوردستان

هەڵبەت، ناونیشانی وتارەكە لە بنەڕەتدا توێژەر و نووسەری فەرەنسی “پیێر ماكێری‌[6] لە كتێبێكدا (١٩٧٩) بە ناوی “سپینۆزا یان هیگڵ” بە كاری هێناوە. ئاشكرایە، بە بەراورد بە هیگڵ، كەمتر “سپینۆزا‌ لە ناوەندی نووسینی ئێمەدا جێكەوتووە. بەهۆی سەختی فەلسەفەكەی و كەمی وەرگێڕان و نائاسانی تەسویقكردنی بە پێچەوانەی “هیگڵ‌ لە “شەڕە دەنووكی” نووسیندا. بەڵام، بۆ یەكەمجار “محەمەد كەمال‌ دەرگای ئەو فەیلەسوفەی بە نووسینێك (٢٠١٨) بە ڕووماندا كردەوە. پێش ئەویش كۆچكردوو “د. تۆفیق روشدی ئەحمەد بەگ‌ (١٩٢٨-١٩٧٩) خاوەنی یەكەم دكتۆرای فەلسەفە بەپێی سەرچاوەی دەماودەم، یەكەم كەسە كە لە “ڕووسیا‌ ساڵانی شەستەكان و كۆتایی هەفتا تێزەی دكتۆرای لەسەر سپێنۆزا نووسیوە[7].

بەڵام بەم یەكدوو ساڵەی دوایی هیگڵ مۆدەی هەیە، بە تایبەت لەژێر كاریگەری “ژیژەك‌ ئەو فیگەرە جەماوەرییە لە كوردستان دەنگۆی خۆی هەیە. ئەو یەكێكیشە لەوانەی بانگەشەی گەڕانەوەی بۆ هیگڵ كردووە. بە تایبەت لەو دەرسوتارەكانی كە لە سویسرا (٢٠٠٩) پێشكەشی كرد باسی لە هیگل و چەمكی هیگڵیانەی مێژوو و مێژوویەتی[8] دەكرد. چونكە، ئەو تەنها لە كارەكانی ماركس و “لاكان‌ بابەت هەڵناگۆزێت، بەڵكو هیگڵ چەقێكە لە بیركردنەوەدا.

لە شەستەكاندا، هیگڵ مۆركی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاكاندا وەرچەرخانێك بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە

هەڵبەت، لە كۆنتێكستی ڕووناكبیری فەرەنسیدا پرسیاری هیگڵ یان سپینۆزا، تەواو گونجاوە. چونكە، بایەخدان بە دوو فەیلەسوفە لە خۆیدا دووبەرەی دروست كردووە و داقڵیشان و جیاوازییەكی لەنێو چەند فیگەرێژی گرنگی فەلسەفی فەرەنسیدا خستۆتەوە. لە شەستەكاندا، هیگڵ مۆركی فەلسەفە بوو، بەڵام، لە ناوەڕاستی هەفتاكاندا وەرچەرخانێك بەرەو سپینۆزا هاتە ئاراوە(Ruddick, 2011).

لەو سۆنگەیەشەوە كتێبەكەی “ماكێری‌ لەتەك بڵاوبوونەوەیدا، مشتومڕی دروست كرد. لە كتێبەكەیدا ئاماژە بە دۆلۆز و ئەلتۆسێر و برادەرانی كە بە سپینۆزایی ناسراون. بادیۆ و ڕانسێر و چەندانی تر تاڕادەیەك هیگڵی بوون. بەرەی بادیۆ/ژیژەك لە چەمك و تێزەكانیان وەك فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوە دەگرن. لە بەرامبەردا دۆلۆز، “ئەنتۆنیۆ نیگر‌ی لە سپینۆزاوە هەڵدەگۆزن.

٤. دەنگۆی هیگڵ لە خۆرهەڵات و ڕووناكبیرانی ئێرانی

رەنگە، سەرسامییەكە بەرامبەر هیگڵ لە خۆرهەڵات و ئێران، بۆ وتەكانی هیگڵ لەبارەی شارستانیەتی ئێران لە مێژوودا بێت. واتە، خۆبینینەوە لە ئاوێنەی هیگڵدا، پاڵنەرێكی بایەخدانەكە بێت[9]. پسپۆری وەك “تەباتەبایی‌ ڕاڤەكاری ناسراو و بە ئەزموون لەگەڵ گەنجێكی وەك “محەمد ئەردەبیلی‌ كە ناوێكن لەپاڵ چەندانی تر. لای ئێمەش محەمەد كەمال ئەگەرچی خۆی لە بنەڕەتدا ئاڕاستەیەكی “بوونگەرایی‌ لەتافی خوێندنەوەی فەلسەفەدا گرتووە. بەڵام، لەسەر هیگل نەك هایدگەر یان سارتەر دكتۆرای ئامادە كردووە لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا. هاوكات، كارێكی نەكردەی ئەنجام دا، ئەویش وەرگێڕانی شاكارەكەی هیگڵ بوو بۆ زمانی كوردی. هەڵبەت، بە ڕای خۆم، ئەوە ڕووداوێكی گرنگە لە مێژووی فەلسەفە بە زمانی كوردی.

بە پێچەوانەی كوردستان، لە ئێران نەریتێكی هیگڵ هەیە. ڕەنگە، گریمانەكردنی ئەوەی دیالیكتیكی هیگل و دوالیزمی زەردەشتی لینكێك بێت. تاچەندە دوالیزمی زەردەشتی لە دیالیكتیكی هیگڵدا ڕەنگی داوەتەوە؟ بەدەربڕینێكی تر، تا چەندە ئەو كاریگەرە بە تێزەكانی زەردەشت و لە كوێدا یەكتر دەگرنەوە و جیادەبنەوە؟

ئەوەی كە جێی سەرنج و رامانە كە لە سەروبەندی شۆڕشی ئێراندا، بایەخێكی تەواو بە هیگڵ دراوە، بە تایبەت “لۆجیكی دیالێكتیك‌ لای ئیحسان تەبەری(چەپ) و موجتەهیدی، پاشان تەباتەبایی و ئێستە گەنجە ئەكادیمییەكانی وەك ئەردەبیللی. چۆنیەتی بوونی هیگڵ بە رۆژەڤێك لە سەروەختی ئاڵوگۆڕی سیاسی ئێران و گۆڕینی رژێمی سیاسیدا و هۆكارەكانی، بۆ خۆی باسێكی سەربەخۆیە. بەڵام، چۆنیەتی بە فارسیكردنی هیگڵ، بابەتی مشتومڕهێنەری نێوان “هیگڵناسەكان” كە گرفت لە وەرگێڕانیدا هەیە. گلەییە توند و ڕەقەكانی تەباتەبایی لەسەر هەڵیت و پەڵەتی وەرگێڕانی هیگڵ، لە نێوەندەكاندا جارجار گەرمن. ئیدی، خراپ وەرگێڕان و باش حاڵی نەبوون لە هیگڵ لە كایەی زمانی فارسیدا، بە جۆرێك كاریگەرە لەسەر ئەوانەی سەرچاوەی فێربوون و تێگەیشتنیان لە فەلسەفە فارسییە!

هەروەها خاڵیكی تر كە لەلای من گرنگە، ئەوەی وای كردووە زمانی فارسی و ڕووناكبیرەكانی بە جۆرێك بایەخ بە هیگڵ بدەن، نەك تەنها تێزی دیالیكتیكی و بۆیاخە ماركسیزمەكەیە، ڕەنگە خۆبینینەوەی ڕووناكبیری ئێرانە لە كتێبی و بایەخەكانی هیگڵ خۆیدا بە مێژووی ئیران كە وەك تاكە دەوڵەت لە گەشەی مێژووی ئاگاییدا، هیگڵ ئاماژەی پێ كردووە و بە شارستانیەتێكی گرنگی قۆناخێكی مێژووی داناوە. ئایا ئەو “هیگڵە‌ی ئێران، هیگڵی ئەڵمانییە؟ ئایا بە فارسیكردن و بایەخدای پێی، جۆرێك نییە لە پرۆسەی بەخۆییكردنی هیگڵ و دواجار كەسانێك ببنە هیگڵی ئێرانی و بە ناویەوە گوتاری سیاسی/ كولتووری پان-ئێرانی سەرپێخەن؟

بایەخی هیگڵ لە زمانی كوردیدا وەك هەندێك فەیلەسوفی ترە. هەڵبەت، محەمەد كەمال دكتۆراكەی لەبارەی هیگڵ نووسیوە و پێشتر كتێبێكی دەروازەیی بۆ هیگڵ نووسیوە. لە زمانی كوردیدا كاری زۆر لەبارەیەوە نەكراوە. بەڵام دیسان بۆ هیگڵ كاری لەسەر بكرێت؟ دەزانین هەموو پرسیارێكی فەلسەفیی و پسپۆڕی كە كاری فەلسەفیی دەستەبژێرە، مەرج نییە خەموخواستی هەمووان بێت. لەلایەكی ترەوە، زاڵبوونی فەلسەفەی فەرەنسی بەسەر “فەزای فەلسەفی كوردیدا” ئەگەر ئەو دەربڕینە شیاو و راست بێت، بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ شوێنكەوتنی مۆدەباویی لە ێووناكبیریی و نووسینی كوردیدا.

پەراوێزەكان:

[1] نووسەری عیراقی ناسراو بەكتێبی “العراق دولە المنظمە السریە‌" ساڵانی نەوەدەكان.

[2] لە بواری سیاسی پرۆكس/جەنگی بەوەكالەت بەو جەنگاوەرە بەكرێگراوانە دەوترێت كە لە پێناو ساماندا دەوەڵەتەكان لە وڵات و جێگەی تر شەڕیان پێدەكەن.

[3]https://www.academia.edu/44967540/%D8%B3%D9%84%D8%A7%DA%A4%DB%86_%DA%98%DB%8C%DA%98%DB%95%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%95%DB%8C%D9%84%DB%95%D8%B3%D9%88%D9%81_%D9%88_%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%95%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF

[4]بە ئەنفقەست نەموویست ناوی نووسەرەكان ببمە، چونكە خۆیان لە كتێبەكانیاندا یەكتر ڕەخنە دەكەن بەبێ ئەوەی ناوی یەكتر بەرن. ئەمەش یەكێك لەو تەكتیكانەی كە بە دیوێكدا بە خوێنەر بڵێن ئیمە كێشەی شەخسیمان لەتەك یەكتردا نییە، بۆیە ناوبردن نییە. لە كاتێكدا ڕاستییەكەی ئەوەیە جۆرێك لە تۆڵە و داپڵۆسین دەروونی هەیە كە میكانیزمی ناونەبردن جۆرێكە لە سڕینەوە و بێبایەخكردنی یەكتر. چونكە، پێیانوایە، ناوبردن هێندە گەورەكردن و بازاڕسازی ئەوی ترە. لەوەش مەترسیدارتر ئەو تۆڵەكردنەوەیە كە بە لێدان لە”باوكی” یەكتر وەك ڕیشەكێشكردنێكە لە باوانەوە!

[5] (TW 20:461 Hegel, Werke in zwanzig Bänden. Eds. E. Moldenhauer and K. M. Michel)

[6]Pierre Macherey

[7] https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/31986-2021-03-31-07-12-15

[8] historicity

[9] هەروەها وەك چاوپیكەتن لەگەڵ نووسەری كەنەدی كە هیگل دەكاتە نەفرەتی

سەرچاوەكان:

Works Cited
Durant, W. (1926(1933)). THE STORY OF PHILOSOPHY, Secound Revised Edtion. New York: Garden City Publishing Co. INC.

Macherey, P. (2011). Hegel or Spinoza. University of Minnesota Press.

Ruddick, S. M. (2011). The Spinozist Turn translators introduction. In P. Macherey, Hegel or Spinoza (pp. vii-xviii). University of Minnesota Press.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.