سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

خۆنەکوتان دژی کۆرۆنا وەک بێمتمانەیی بە زانست

پێش 4 هەفتە


 

د. نەوزاد جەمال

سەرچاوە: ڕووداو

 

رەنگە، هیچ کات و سەردەمێک وەک ئەم دووساڵەی دوایی، 'بێمتمانەیی گشتیی' بەرامبەر بە زانست و بەتایبەت زانستی پزیشکی نەبووبێت. لە سەدەی بیست و یەکەمدا، کە پێشکەوتن و دۆزینەوە و داهێنانی زانستی لە ئەوپەڕی برەوسەندندایە، جارێکی دیکە بێمتمانەیی گشتی بە زانست لە سەدە تاریکەکان نزیکمان دەکاتەوە. لە کاتێکدا، تەکنەلۆژیای زانیاری، زانین و زانیاری گەیاندە ئەودیو سنوورە داخراو و دووردەستەکانیشەوە.

 

سەیروسەمەرەکە لەوەدایە، سەدەیەک کە زانست پێناسیەتی، نەزانی، خورافە و وەهم بەسەر بڕیار و بۆچوونەکاندا زاڵدەبێتەوە. ئەو هەڵا و بەدگومانییەی سەبارەت بە ڤایرۆسی کۆرۆنا و پێکوتەکەی هەیە، وادەکات گومان لە ئاستی ژیری و ئاگایی مرۆڤی سەردەمەکە بکەینەوە.

 

هەر لە سەروبەندی سەرهەڵدانی کۆرۆنادا، دەنگۆی ئەوەی ڤایرۆسەکە لە تاقیگەیەکی چینەوە دزەیکردووەتە دەرەوە و دەستکردە نەک سرووشتکرد، دەیان راوبۆچوونی دژیەک و ناکۆکی سیاسیی جیهانی دروستکرد. یەکەم زیانیش لە 'شکۆی زانست' کەوت.

 

سەرەڕای پێشکەوتنە بەرچاوەی زانست، بەڕای توێژەران ئێمە لەبەردەم کۆمەڵێک پەتای مەترسیداری دیکەیشداین. یەکێک لەوانە دیاردەی پەتای زانیاری - زانیاریی نادروستە (infodemic)، بە چوونەنێو سەردەمی کۆمەڵگەی پاش حەقیقەت - راستییەکان دیارنامێنن و ناڕاستیەکان جێگەی دەگرنەوە.

 

لێرەوە، خەڵکانێک هێشتا نەک هەر پێکوتەی کۆرۆنا وەرناگرن، بەڵکو لە بنەڕەتەوە گومانیان لەڕاستیی ڤایرۆسەکە هەیە. کەمبوونەوە و کزبوونی متمانە بەزانست لە سەردەمی داهێنانە مەزنە زانستییەکان، لەسەر ئاستی جیهان ژێدەری کۆمەڵە فاکتەرێکی سیاسی، ئابووری و کولتووری و زانستییە.

 

لەبەرئەوە، نەبوونی متمانە بە زانست دیاردەیەکە پتر لە وەڵامێک هەڵدەگرێت. بەشێکی بۆ تێنەگەیشتن لە سرووشتی پەرەسەندن و پێشکەوتنی 'زانست' دەگەڕێتەوە. دیارە، زانست هەوڵێکە بۆ باشترکردنی ژیان و ئەنجامدانی زیندەچالاکییەکان بە رێگەیەکی دروستتر و شیاوتر، بەڵام، بەواتای ئەوەش نییە کە زانست ناکەوێتە هەڵەوە یان داهێنراوەکانی بە رەهایی بێخەوشن. 

 

بەشەکەی دیکەش بۆ بەکارهێنانی دۆزینەوە و توێژینەوە زانستییەکان بە ئامانجی سیاسی یان بازرگانی دەگەڕێتەوە. هەروەها، خودی زانا و توێژەرەکانیش لەو جێگەیەی وەڵامی کۆتا و یەکلاکەرەوەیان نییە، بەڕاشکاوی ناڵێن 'هێشتا هۆکارەکە نازانین'. لەکاتێکدا، خاڵێکی پرشنگداری فەلسەفەی سۆکرات چەند هەزار ساڵێک لەمەوبەر گوتەیەک بوو:"دەزانم کە نازانم". گوتنی 'نازانم' هێندەی بەڵگەیە لەسەر زانایی و درککردن بە سنووری زانین، ئەوەندە نازانستیبوون ناگەیێنێت. 

 

دیوێکی دیکەی بێمتمانەییەکە ئەوەیە پێشکەوتنی زانستی و داهێنانەکانی وەک باوەڕێکی ئەفسانەیی لێهاتووە. بەجۆرێک مرۆڤ کوێرانە خۆی رادەستی توێژینەوە و دۆزینەوەکانی بکات، بێئەوەی پرسیار و بیرکردنەوەی رەخنەگرانەی لەبارەوە هەبێت. لەمەوە، زانست باوەڕی وەک دۆگما-باوەڕێکی چەقبەستوو-ی لێهات. 

 

بۆیە، هەر هەڵەیەکی بچووک و گەورەی زانستی وایکرد ئەو باوەڕە کوێرانەیە بە زانست سەر لەبەر هاڕەبکات. چونکە، لەو دیدوبۆچوونە پەڕگیرەدا بەبێخەوشی زانست، سنووری نێوان باوەڕ و راستی بابەتی سەلمێنراو تێکەڵبوو. هەر چییەک بەناوی زانستەوە گوترا، وەک راستیەکی حاشاهەڵنەگر هەژمارکرا. لەمەشەوە، جیاوازی لەنێوان زانست و باوەڕ و ئایین و خورافە و ئەفسانەدا نەما.

 

هۆکارێکی دیکەش، بڵاوبوونەوەی هەواڵی ناتەواو و نەسەلمێندراو و زانیاریی کەموکورتە لە تۆڕەکاندا. ئەوەندەی زانیاریی ناتەواو ناپاساودراو لە میدیا و تۆڕەکاندا بڵاودەبنەوە، هێندە زانیاری پێویست و سەلمێنراو و پێویست ناگەن. 

 

لەم دۆخە لێڵ و لیخنەشدا، کۆمەڵێ ئامانجی سیاسی و ئابووری بەنیازی خۆیان دەگەن. تەنانەت، گرووپە تووندڕە و تیرۆریستییەکان، دەرفەتەکە بۆ شۆردنەوەی مێشکی لاوان و راکێشانیان بەرەو–بازنەی ئارامی باوەڕەکەیان- دەقۆزنەوە. باشتر دەتوانن گەنجە تەریک و بەگومانەکان، لەنادڵنیاییەوە بەرەو ئامانی ئایدۆلۆجی خۆیان کێشبکەن.

 

جگە لەوەش، کزبوونی متمانە بە 'سەنتەری دەسەڵات' و دەستەبژێری سیاسی و کاربەدەستان، دیوێکی دیکەی بڵاوبوونەوەی بێتمانەییە. ئاخر، لە هەرێمی کوردستان تاوەکو ئێستاش بەرپرسێکی باڵا و کاربەدەستێک لە پێگەیەکی هەستیاردا نەمان دی لەبەرچاوی میدیاکان، خۆی بکوتێ. ئەوە هێندەیتر بەدگومانی بە ڤاکسینەکە پتر دەکات. خەڵکی دەپرسن: یان ئەوەتا باوەڕیان بە پێکوتەکە نییە یان هی تایبەتیان بەپارەی خەیاڵی بۆ هاتووە. 

 

بێگومان، وەکچۆن زانست خزمەتی گەورەی بە مرۆڤایەتی کردووە، هەندێکجاریش زیانی بە ژینگە و ژیان و مرۆڤایەتی گەیاندووە، بەتایبەت کە لە دەرەوەی ئامانج و پەیامی زانست، داهێنراوەکانی بەکارهێنراوە. 

 

لەمەوە، دەبێت بپرسین؛ ئایا رۆڵی سەنتەرەکانی توێژینەوەی زانستی زانکۆکان، پسپۆڕ و شارەزایان چییە ئەگەر هەروا بێدەنگبن؟ ئایا، بێمتمانەیی بە زانست/ بواری پزیشکی و تەندروستی لە کوردستان، هۆکاری دەرکەوتنی دیاردەی "دەست لەخۆبەردان/دەست لەخۆشۆردن"ـی تاکەکانی کۆمەڵگەیە لەهەر رێنمایی و رێکارێکی تەندروستی و یاساییە؟ یان ئەنجامی بێهیواییە لەژیانێکی شیاوتر، ژینگەیەکی لەبارتر و داهاتوویەکی پرشنگدارتر؟

 

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.