سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

گوتاری ئاینی وەك ئاستەنگ لە بەردەم دیموكراسیدا..بەشی یەكەم

پێش 4 هەفتە



محەمەد عزەدین

هەموو سیستمێكی سیاسی لە هەناوی سیستمی كۆمەڵایەتی لە دایك دەبێ بۆیە هەر گۆڕانێك كە بەسەر سیستمی كۆمەڵایەتیدا دێت ئەوا دەبێتە هۆی گۆڕانی سیستمە سیاسییەكەش. چونكە هۆشیاریی كۆمەڵایەتیە كە دەبێتە پێوەری گۆڕان و گەشەكردنی ناو كۆمەڵ، هەر ئەویشە دەبێتە بزوێنەری گۆڕانكاری.

كاتێك كە هۆشیاریی كۆمەڵایەتی لە ناو كۆمەڵگەیەك نزم بوو ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەو كۆمەڵگەیە كەنارگیر و چەقبەستوو دەبێت و ناتوانێ بەشێوە سروشتیەكەی خۆی گەشە بكات، كۆت و بەندی دیاردە كۆمەڵایەتیە بۆماوەكان زاڵ دەبێ بەسەریدا و رێ لەم گەشەكردنەی دەگرێ.

دیارە هەموو نەریت و دیاردە كۆمەڵایەتیەكانیش بەرهەمی ریشە و باوەڕە ئاینیە سەپێنراوەكانن كە لە قۆناغێكی مێژووییدا خۆی سەپاندووە. دەكرێ كۆمەڵی كوردەواری وەك یەكێك لە نموونەكانی كۆمەڵگەی دواكەوتوو بهێنینەوە كە بە درێژایی 1400 ساڵ مەحكومی ئەو داب و نەریتە كۆمەڵاییەتیانەن كە ئاین بەدرێژایی ئەم مێژووە لە رێگەی گوتارەكانی بەرهەمی هێناوە.

زۆرێك لە یاساناسان و بیرمەندە سیاسیەكانیش لەسەر ئەوە كۆكن كە هەل و دەرفەتی مرۆڤ بۆ ژیانێكی ئاسوودە لە هەر كۆمەڵگەیەك پەیوەستە بە توانای ئەم كۆمەڵگەیە كە تا چەند دەتوانێ لە ژێر سایەی حكومی یاسا بژی. ئەزموونەكانی مێژووی مرۆڤایەتیش ئەوەمان پێدەڵێن كە یاسا تەنها و تەنها لە سێبەری دیموكراتیدا فەراهەم دەبێ، زمان و عەقڵی مرۆڤیش بزوێنەر و داهێنەری دیموكراتین. بیرمەندی ئینگلیز جۆن لۆك (1632_1684) لەسەر تێگەیشتنی مرۆڤ دەنووسێت: خوا مرۆڤی بەشێوەێكی وا دروست كردووە بۆ ئەوەی ببێتە بوونەوەرێكی وا كە بگونجێ لەگەڵ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی وە هەر بە تەنها بە هەیكەل و شێوەش جیا ناكرێتەوە لە بوونەوەرەكانی تر بەڵكو خوا زمانیشی بە مرۆڤ بەخشیوە بۆ ئەوەی بتوانێ قسەی پێ بكات.

كەواتە دەوڵەت بەرهەمی زمانە ئەگەر بەپێی بۆچوونەكەی لۆك برۆین ئەم بۆچوونەش لەبنەڕەتدا دەگەرێتەوە بۆ فەیلەسووفی بەریتانی تۆماس هۆبز(1588_1679) ئەویش دەوڵەتی بە بەرهەمی زمان داناوە. چونكە ئەویش پێی وایە بوونەوەرەكانی تر ناتوانن دەوڵەت دابمەزرێنن، بۆیە دەنووسێت دەوڵەت بەرهەمی گوزارشت و دەربڕینە، جا ئەگەر بەپێی ئەم بۆچوونە بێ، ئازادی رادەربڕینیش هەر بەمانای دەوڵەت دێ، بۆیە لە سیستمی دیكتاتۆریەتدا تەنها یەك زمان هەیە و بەیەك دەنگیش ئەم زمانە دەردەبرێندرێت، كەچی لە دیموكراتیدا هەر بەیەك زمان، بەڵام بە چەندین دەنگی جیاواز بیروڕاكان دەردەبڕدرێن . ئەم دەنگە جیاوازانەش بە پێی یاسا دەتوانرێ رێك بخرێن.

بۆیەش رێكخستنی كاری دادوەری یەكێكە لە گرنگترین سیماكانی دیموكراتی لە دونیای ئەمرۆدا، جا ئەگەر دیكتاتۆریەت هەموو كۆمەڵگە لە یەك كەس كۆدەكاتەوە، ئەوا بە پێچەوانەوە دیموكراتیەت كۆمەڵگە سەروەر دەكات، كە ئەویش لە رێگەی سەروەریی دەوڵەت لە رێگەی گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی ( العقد الاجتماعی ) شایستە هەروەكو جان جان رۆسۆ (1712_1778) لە تیئۆرە سیاسییەكەی خۆیدا ناوی لێناوە ئیرادەی گشت یان حكومەتی مەدەنی.

لەو رۆژەوەش كە چەمك و تیئۆری مافە سروشتیەكان دەركەوتووە لە سەدەی شازدەهەم جۆن لۆك لەسەر حكومەتی مەدەنی دەنووسێت: مرۆڤ بە ئازادی لەدایك بووە و هەموو ئەو مافانەی هەیە، كە مافە سروشتیەكان بۆی دابین كردووە و یەكسانە لەگەڵ هەموو مرۆڤەكانی تر. هەروەها دەڵێت: ئەو یاسا سروشتییەی كە حكومی ئادەمی كرد، هەمان ئەو یاسایەیە كە حكومی نەوەكانی دوای ئادەم دەكات.

هەر لە میانەی تیئۆرەكەی خۆیدا جۆن لۆك دەڵێت: مادام مرۆڤ بە ئازادی لە دایك دەبێ و لە هەموو روویەكەوە یەكسانن لەگەڵ یەكتر نابێ سازش لەسەر ئەم مافانە بۆ هیچ دەسەڵاتێكی سیاسی بكەن، بێ رەزامەندی خۆیان. ئەم ماف و دەسكەوتانەی مرۆڤ كە دواتر بووە كرۆكی سیستمی دیموكراتی لایەنی دەسەڵات ناچار دەكات، بە یەك چاو تەماشای هەموو تاكێكی ناو كۆمەڵ بكات، لە چوارچێوەی ئەو یاسایەی كە زامنی ئەم مافانەیە.

ئەمە جگە لەوەش مافە سروشتیەكان زامنی دەربڕینی بیروڕای ئازاد و بێ لایەنی سیاسی دەكات، هەر ئەوەشە مانای گرێبەستی كۆمەڵایەتی كە تیایدا كۆمەڵگەی مەدەنی سازش بۆ حوكمی دەسەڵاتی سیاسی دەكا. ئامانجیش لەم حوكمە پاراستنی سەروەت و سامانی خەڵك و پاراستنی ماف و ئازادییەكانیانە. ئەم مافانە مافی سروشتین كە لەگەڵ لەدایك بوونی مرۆڤ لەدایك دەبێ، نەك خەڵاتێك بێ، لەلایەن دەسەڵاتەوە یان خەڵاتێكی ئیلاهی هەروەكو گوتاری ئیسلامی سیاسی ئەمڕۆ بانگەشەی بۆ دەكا.

ماگناكارتا چۆن دەسەڵاتی لە پاشا سەندەوە؟

سەرەتای سەدەی سیازدەهەم بەدیاریكراویش ساڵی 1215زاینی بە دیارترین مێژووی دەركەوتن و چەسپاندنی دیموكراسی دەژمێردرێ. لەم ساڵەدا پاشای بەریتانی جۆن لاكلاند (1166-1216) ناچار كرا دان بە پەیمانی مەزندا بنێت، كە لە مێژوودا بە «ماگناكارتا» ناسراوە. ئەم پەیمانە نەك هەر رەوتی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایتیی لە وڵاتی بەریتانیا گۆڕی، بەڵكو دواتر بووە سەرچاوەی ئیلهامی دەستووری ئەمریكا و شۆڕشی فەڕەنسا و گاندی لە هیندستان و سەرچاوەی ئیلهامی دەیان چەمكی سیاسی و كۆمەڵایەتی كە رۆڵیان لە پێشخستنی شارستانیەتی مرۆڤ بینی.

ماگناكارتا جڵەوی دەسەڵاتی رەهای لە پاشا سەندەوە و یاسای سەروەر كرد بەوەی كە هیچ كەسێك لەسەرووی یاساوە نییە، دەسەڵاتەكانی بە پێی یاسا رێكخست، بڕیاری سیاسیی لە پاشا وەرگرتەوە و دابەشی كردە سەر چینی ئەریستۆكراتی ئەو سەردەمە كە بە بارۆن دەناسران.

بەكورتی ماگناكارتا پاشخانێكی دیموكراتی دەوڵەمەندی لە وڵاتی بەریتانیا دروست كرد كە لە سەدەكانی ناوەڕاستدا بێ وێنە بوو. دەتوانین بڵێین ماگناكارتا سەرەتای سیستمێكی دیموكراتی و ژیانێكی دیموكراتی هێنایە كایەوە.

ئەم سەركەوتنە مەزنەی دیموكراسی كە بەر لە هەشت سەدە بەدی هاتووە، لە دونیای ئیسلامی ئێمەدا هێشتا دڵۆپێك لە رەنگی ئەم سەركەوتنە نەڕژاوەتە ناو كۆمەڵگەی كوردەواری و كۆمەڵگەی ئیسلامی بەگشتی.

لە كاتێكدا ماوەی 1400 ساڵە لە ژێر دەقی كتێبە ئاینیەكان و واعیزی ئیسلام گوزەر دەكات، كە گوتاری ئاینی رۆژگارێكی دوور و درێژە ئیلهامی دیموكراسی خۆیانی لێ هەڵدەهێنجێ و لەرێگەی واعیز و فقهییەكانیان باش و خراپ حەرام و حەڵاڵ دیاری دەكرێن.

هەر ئەوانیش یۆتۆپیای (السلف الصالح) مان بۆ دەكەنە خۆشی و رەفاهیەتی مرۆڤایەتی و بە ویست و ئارەزووی خۆیان شەرعیەتی دەسەڵاتی سیاسی بڕیار دەدەن.

گەڕانەوە بۆ سەرەتای لە دایك بوونی ئیسلام هەروەك لە قسەو گوتارە ئاینییەكان دەیبیستین، كە ئیسلام جوانترین و پێشكەوتووترین نموونەی دیموكراسی لە شورای ئیسلام بەرجەستە كردووە كە بە پێی گوتاری ئەوان هێشتا لە دیموكراسی ئەوروپایی بەدی نەهاتووە. لێرەشدا ئەگەر بچینە ناو بەراوردكاریی نێوان هەردوو چەمكی شوورا و دیموكراسی ئەوا جیاوازی زۆر گەورە دەبینین. شوورا نەیتوانی ببێتە سیستمێكی سیاسی گشتگیر، بەڵكو تەنها وەك ئەزموونێك لە زەمەنێكی كورتی سەردەمی خەلیفەكانی راشیدین بەشێوەێكی سەرەتایی پەیڕەودەكرا. بۆ یەكەم جاریش عومەری كوڕی خەتاب ئەم چەمكەی هێنایە ئاراوە.

شوورا بنەمای كاركردنە، بەڵام پەیڕەو ناكرێت

گوتاری ئاینی پێی وایە كە شوورای ئیسلام بنەمایەكی شەرعی هەیە و پشت ئەستوورە بەم ئایەتە قورئانییەی كە دەڵێت: (وامرهم شوری بینهم) بەڵام هیچ كاتێك ئەم مەبدەئە واتە شوورا پەیڕەو نەكراوە. لە كاتی هەڵبژاردنی خەلیفەكانی راشیدین شوورا بەشێوەیەكی سەرەتایی لەناو چەند سەرۆك خێڵ و چەند كەسێكی خاوەن هێز پەیرەو دەكرا و زۆرینە تیایدا بەشدار نەبوو، تەنانەت ئەوانەی كە لە پرۆسێسی شووراش بەشداریان دەكرد، رای ئەوكەسانە بەهەند وەرنەدەگیرا كە دژی هەڵبژاردنی خەلیفە بوون.

بۆ نموونە ناڕەزایی بەنی هاشم و موهاجیرەكان وەرنەگیرا لە سەقیفەی بەنی ساعیدە، لەكاتی هەڵبژاردنی یەكەم خەلیفەی ئیسلام لە دوای مردنی پێغەمبەر. بەهەمان شێوە لە هەڵبژاردنی هەردوو خەلیفە عومەر و عوسمان گوێ نەدرایە ئەوانەی كە ناڕازی بوون لە ئەنجامەكانی. دواتر مەبدەئی شوورا بە تەواوی لەبار براو ئیتر هەڵبژاردنی خەلیفە درا دەست خودی خەلیفە، ئەو دەسەڵاتەی پێدرا كە سەرپشك بێ لە هەڵبژاردنی خەلیفەی دوای خۆی، لە رێگەی (التغلب بالسیف) جا ئەگەر شوورا بنەمایەكی شەرعی بێت و شەرعیەتەكەی لە قورئان وەرگرتبێ ئەی شەرعیەتی مەبدەئی (التغلب بالسیف) لە كوێ وەرگیراوە؟ شوورا لەسەر بنەمایەكی تیئۆری دانەمەزراوە، لەهەمان كاتدا رەگ و ریشەیەكی داكوتاوی لە مێژوودا نییە، وەك ئەزموونی حكومڕانی بۆیە ناكرێ وەك سیستمێكی سەیر بكرێ كەچی لەبەرامبەردا دیموكراتی چەمكێكە تیۆریزە كراوە و رەگ و ریشەیەكی مێژوویی هەیە كە دەگەڕێتەوە بۆ 1500 ساڵ بەر لە ئێستا، بەڵام بە پێچەوانەی شوورا لە ئەزموونی حكومڕانییدا زۆر تاقی كراوەتەوە.
سەرچاوە/ كوردستانی نوێ‌

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.