سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

عیراق.. تورەكەی بۆكسینی نێوان دوو مەزهەب

18/01/2021



گۆران مەریوانی 

سەرەتا

كۆتایی 2020 كۆچیدوایی شێخ محمد شێخ عبدول الكریم كەسنەزانی (بەرزنجی)، 1938-2020، راگەیەندرا و نەهرۆی كوڕی، 1969-......، بۆ جێگرەوی تەریقەتی قادری دانرا. رووداوەكە كۆمەڵێك هەواڵیشی، چ لە مێدیای ئامریكی یان كوردی، لەگەڵ خۆیدا گواستەوە، لەوانە، كەسنەزانی میوانی ئۆفیسی سەرۆك ترامپ و پەیوەندیەكانی دەرەوەی ئامریكا بوو‌، چ وەك نەخۆش لە نەخۆشخانە یان میوان لە خودی ئۆتێلی پێنج ئەستێرەی ترامپ. جێگرەوەكەشی ویستی خۆی نیشانداوە بۆ خولی داهاتوو‌ بكرێتە سەرۆكۆماری عێراق و بەوەش نەك  گرفتەكانی وڵات كۆتایی دێ، بەڵكو 20 ملیۆن شوێنكەوتووانی قادری جیهانیش ئامادەن وڵات ببووژێننەوە، موچە چارەسەربكەن و سولەیمانیش بكەنە بەهەشتی گەشتیارانی سۆفی و موریدەكانیان.(1)

ئەم ویستانە وەك زانیاری سەرەتای ساڵی نوێ، 2021، لە زاری خودی جێگرەوه، دواجاریش‌ كۆمەڵێك ژنەوە بە فەڕمی راگەیەندران، "وڵات چارەسەری بۆ دۆزراوەتەوە، چیتر نایەڵین گەمە بە قەدەری میللەتمان بكرێ".(2). لێرەوە كێشەی دین كە هەمیشە كێشەی دەسەڵاتیشە، لە رۆژهەڵاتیش، (وڵاتانێك كە بە كولتوری دیموكراتی نەبانن، لەوانە عێراق*)، دین دەخاڵەتی راستەوخۆی دەسەڵات دەكا، دەسەڵاتێكی پەڕپووت-و-بڵاوی نێو سەكتەریزم، كە لە سایەیدا دانیشتووان بە پڕۆژە و ریفۆڕمی ئاوەدانكردنەوە نائاشنان. بەڵام‌ پۆستی باڵا و وەزارەتەكان بە نسیبی كێ دەبێ و ئاڵوگۆڕی فرۆشتنیان چۆنە، تەواو ئاشنان.  

عێراق: تورەكەی بۆكسین

لەسەرهەڵدانی هەر دوو مەزهەبەوە، شیعە-سونە، كوردستان بۆتە تورەكەی شەڕە بۆكسینی نێوان مشتی ئەم دوو بۆكسوەشێنە(3)‌. وەسمانلیانی توركیا سەرەتا زیاتر بۆ غەزا و ئەنفال روو دەكەنە ئاوروپا، باڵكان و روسیای قەیسەری(4). دەمێ سەفەویەكان، شیعەزادە، پەیدا دەبن، وەسمانلیان ئاوڕێكیش لە عێراق دەدەنەوە(5). ئیدی عێراق-كوردستان لە تورەكەیەكی شەڕە بۆكسێنی نێوان دوو پاڵەوانی مەزهەبزادە زیاتر، تا رۆژگاری ئەمڕۆمان، چی تر نییە. ئەوەی كە هەندێ نووسەر نێوزەدیان كردوە بە، "كوردستان لە نێوان بەرداشی رۆم و عەجەم"(6).

پرسیار؟
  
ئەجێندای شاراوە و پەنهانی ئەم دوو زۆرانبازە سیاسییە بە نێوی دین-مەزهەبەوە چۆن دەگوزەرێ؟ چی ئاگر خۆشكەرێتی؟ ئایا دەسەڵاتی سیاسی و دینی لەكن وان لەیەك جودان؟ یان دوو دیوەیە‌، وەلێ یەك-ئامانجە‌یە؟

ئەجێندایەكی مێژوویی: 1: نمونەیەك

میرزا محمد حسن شیرازی، 1815-1896 (زادەی شیراز-ئێران و مردنی لە سامەڕا-عێراق). 1843 دەنێردرێتە نەجەف(7). لە ماوەیەكی كورتدا شیرازی دەبێتە خۆشەویستی دانیشتووان. شاری سامەڕا كە كۆنترین شاری عێراقە، سوننە-شیعە نشینە، دووچاری هەندێ گرفت دەبێ. گەشتیارانی شیعە تاڵان دەكرێن و كاروانیان تووشی رێگری و چەتەیی دەبێ. لە نێو سامەڕاشدا جاڕسدەكرێن. باڵادەست نین، هەرچەندە مەزاری رابەرانی پیرۆزیان لەوێندەرێییە، باری ئاسایش و ژیانیان دەكەوێتە لێژی. 1874 شیرازی بە تاقی تەنێ باردەكا و دەچێتە سامەڕا. باروبارگەی لەوێ دەخا. هێندە نابا حەوزەی فەقێیان، شوێنكەوتووان، عارف و نەزیرانی، ماڵ-و-منداڵی دەچنە كنی. سامەڕا ئەودەم گوندێكی گچكەی بیابانی ویشكو برینگە. شیرازای سامەڕا ئاوەدان دەكاتەوە. سەرمایەیەك كە بە خەیاڵدا نایەت تێیدا بەكار دەبا. حوسەینیەیەك رۆدەنێ، قوتبخانەیەكی شیعە-مەزهەبی بە نێوی میرزا كە 200 قوتابی بگرێتە خۆی دەكاتەوە. حەمام بۆ ژنان و پیاوان بە جودا. بازاڕێكی گەورە. پردێك كە 1000 لیرەی وەسمانلی ئەودەمی تێچووە. چەند گەڕەك و خانووگەلێك ......تاد. ئیدی بە ئاشكرا و بێترس رێپێوان و نەڕێتی شیعان دەكرێن. سینگكوتان بە نێو بازاڕو كوڵان و شەقامدا دەگوزەرێ. شیعەگەلی دەوروپشت رووی لێ دەنێن. پڕۆسێسی بوژاندنەوە تەنانەت سوننەكانیش(8) دەگرێتەوە‌.

ئامانج

گۆڕینی دیمۆگرافی و جیۆپۆلێتیكی سامەڕایە بە باری شیعیزمدا.

ئەجێندایەكی مێژوویی 2: نمونەیەك‌:

سوننەكان بە ئاگا دێن، دەجمێن بۆ رزگاری سامەڕا. شێخ محمد سەعید نەقشبەندی، ....-.....؟ رادەسپێرن. دەچێتە كن والی بەغدایێ، حاج حەسەن پاشا، راوێژی پێدەكات. هەواڵ دەنێرن بۆ سوڵتان عەبدول-حەمید، 1842-1918: سامەڕا لە مەترسیداەیە(9)!

ئەجێندایەكی مێژوویی، 3: پەنهان:

  سوڵتان كە دەخوازێ تەواوی جیهانی ئیسلامی لەژێر دروشمی، "ئەی موسڵمانانی جیهان یەكبگرن"، كۆبكاتەوە، دەترسێ بەركەوتن رووبدات و‌ لایەنگران و دەسەڵاتی كەمبكاتەوە. ناچار دەسەڵات و پارە دەخاتە بەردەم نەقشبەندی و رایدەسپێرێ بە ئارامی و دیپلۆماسی، رێگەچارەیەك هەڵبژێرێ. بە كورتی، نەقشبەندیش ماڵ باردەكا بۆ سامەڕا، لە بەرامبەر ماڵی شیرازیدا باروبنەی دەخا، شیرازی چیكردوە، ئەم دوو هێندە دەكا، قوتابخانه لێ بۆ سوننە-مەزهەب‌، حەمام، بازاڕ، دەرودوكان، خانووبەرە....تاد. سوننە دێنە پێشوازی و دەڵێن، "دەتگۆت مەهدی بۆ خۆی گەڕاوەتەوە". ئیدی نەقشبەندی بۆ خۆشی، ئوموری دونیا و دینەوی بەڕێوە دەبات و دەرس-و-دەوریش دەڵێتەوە".

چەندان كتێب لە دیدی شیعە و سوننەوە لەبارەی هەر دوویانەوە نووسراون. لای شیعە، اغا بزرگی الگهرانی (المجدد الشیرازی) ل 20. لای سوننە، یونس السامرائی، ل 34.

ئەجێندای دیاری سەردەم: 1:

رابەرانی كەسنەزانی هاوپەیمانی بەعس بوون. دوای مێلەنیۆم، 2000، بە رەزامەندی سەرۆكۆمار سەدام حوسەین، باردەكەنە سولویمانی و چەندان دۆنم زەوی لە بنەماڵەیەكی شار دەكڕن. تەكیەی خۆیان چێدەكەن. لە بیناسازیدا (وەك باوە لە عێراق)، زێدەڕۆییەكی باشیش دەكەن. پاشان، (هەر وەك باوە)، لەوبارەوە لەتەك دەسەڵاتی خۆجێیی بە قەبڵاندەن رێكدەكەوەن. ئیتر لێرەوە هاوپەیمانی دەگۆڕن و دەبنە لایەنگری ئامریكا. بەشداری لە گرتن، روخاندنی بەغدا و كۆشكی كۆماریدا دەكەن. خودی رابەرانی تەریقەتیان لە تانك و زرێپۆشی ئامریكیەكاندایە لە جەنگەی شەڕێدا. جارەكی 30 دەروێشیان، دەڵێن بەهەڵە، بەر تۆپبارن دەكەون و دەكوژرێن(11). خەڵات دەكرێن. شیعە پێشتر، سیستانی 200 ملیۆن دۆلار بۆ هاوكاریكردنی هاوپەیمانان و فەتوا دژ بە ئامریكا نەدا‌ن، وەردەگرێ(12).

ئێستێ ئیدی هاوپەیمانی گۆڕدراوە. شاریش كەركوك نییە و قەڵاچوالانە. سولەیمانی كە شیعەزاد نەبووە. دە ئێرانێ نزدیكە. ئێرانیش بنكەی شیعە ودەردە سەرییە بۆ هاوپەیمانانی نوێی كەسنەزانی.

فەلسەفەی سیاسی-جەنگی ئێران

فەلسەفەی ئێرانی شیعە، "ئێمە توانای بەركەوتنمان دەگەڵ ئامریكایێ دەشێ نەبێ. بەڵام دەكرێ رەوشی ئەجێندایان لە وڵاتگەلێ كە هاوپەیمانیان لەگەڵ ئامریكا هەیە تێكبدەین. لە رێگەی شیعەمەزهەب نشینانەوه، لوبنان، سوریا، یەمەن، قەتەر و ...... تاد، رێنەدەین خۆیان و بەرژەوەندیان هەست بە ئارامی بكەن. هەمیشە ژانەسەر بین". عێراق جیرانە، خزمە و لە خۆشمانە.

ئەجێندای دیاری سەردەم: 2:

وەك سوپاسێك بۆ ئەو كۆمەكانەی ئێرانی شیعە پێشكەشی دەسەڵاتی خۆجێیی زونی سەوزی كردوە، لە دوای نیوەی دەیەی نەوەتەكاندا، زەمین دراوە بە ئێرانیان و، حوسەینییەك بۆ یەكەمجار لە مێژووی سولەیمانیدا كراوەتەوه. ئێرە ئیدی مەڵبەندی ئێرانی شیعەیە. لە ناكۆكی نێوان زونی زەرد و سەوز و هاوپەیمانانانی هەر دوولادا، ئێران حوسەینییەی خۆی هەیە. لەوێشەوە ئەجێندای خۆی. بەمەش دیمۆگرافی مەڵبەندی بابان تا دونیا دونیا گۆڕدرا.

دواتر چ گوزەرا؟

چەند ساڵ دواتر و كەمێ بەملای حوسەینیە تازەكەوە‌، تەكیەی كەسنەزان قووت دەبێتەوە. مەڵبەندی سوننەگەرای نێوچەكە و بە گفتی خۆیان بارەگای 20 ملیۆن ئەهلی تەریقەتیان.

ئێستا: دوو ماڵی خودا، دوو نوێنەر بۆ دوو مەزهەب و تائیفەی جودا، نمایندەی دوو دەسەڵاتی، به فەڕمی و دیار، سەر بەیەك ماڵ: ئیسلام، بە دیار و نادیار، سەر بە دوو میراتە دەسەڵاتی، لە سەرەتای ناكۆكی خەلافەتەوه، ناڕێك: سوننە-شیعە، هەن. كەرت بوو لە نێوان چەندان دەسەڵات و زلهێزی جودا. كیسەی شەڕە بۆكسینی دوو پاڵەوانی نەیار بەیەك و ناتەبا، لە ئوموری دین و دونیا. ناوەندی دەسەڵاتدارێتی سوننە، میسر (الازهر)، توركیا (ئیخوانیزمی ئكەپە)، سعودیە (وەهابیزم)..... و هاوپەیمانانیان، ئامریكا و دواتر ئیسرائیل لەو ئەجێندای دیار و نادیارەدا دەستەوەسان رانەوەستان، تەماشاكار نابن، بەڵكو تا بكرێ ئەكتیڤ دەبن.

ئامانج

پەڕوباڵكردنی ئێرانە تا چیتر دەردەسەری، چ بۆ ئەو وڵاتانەی ناویان هێنرا و، چ بۆ خودی سووننە، پاشان هەڕەشە نە بێ بۆ ئیسرائیل، چەك و تەكنیكی جەنگی پێشكەوتوو بەرهەم نەهێنێ، ناوەندی دەسەڵاتی سوننە تووشی گێچەڵ و گرفت نەكا، بە كورتی ئاقڵ و رێك لەسەر تەخت و كورسی خۆی دابنیشێ و ئەمسەر و ئەوسەر نەكا، پێ بەقەد بەڕەكەی خۆی رابكێشێ، ئامانجە.

بۆ ئەو ئامانجەش، ئوموری دونیا و دینەوی، دەسەڵات و دین و مەزهەبگەرایی دەخرێتە كار. تەكیەی نەقشبەندی بە خۆیی و 20 ملیۆن لایەنگرانیانەوە لە خودی مەڵبەندی باباندا، لە جەنگی سارد-و-گەرمدا مانەندی سامەڕا، دێتەوە مەیدان. ئێستێ كە ناتانیاهۆی ئیسڕائیل بە ئاشكرا دیدەنی خۆیانی بۆ هەرێمی كوردستانی راگەیاندوە، ئیدی چیتر شاراوە نییە كە كوردستان لە ناكۆكی خەلافەتەوە تورەكەیەكی بۆكسینی مشتوەشێنانی ئەو دوو بۆكسەرە و هاوپەیمانەكانێتی.

دەرەنجام

سوننەی سیاسی دەروێشی رەشوڕووت و بێپارەو پوول نین وەك هەندێك بۆی دەچن. شیعە زیاد لە هەزاران ساڵ  مەحرومكردنی لە نێوەندی دەسەڵاتی دینی خۆی بێمەڵامەت دانانیشێ. ئاماری فەڕمی دەنووسێ، ساڵانە 13-16 ملیۆن گەشتیاری (زەوار) شیعە دێنە عێراق بۆ زیارەت. گەر لاموبالاتانە مەزەنەی بكەین بەوەی تاكێك یەك دۆلار دەگۆڕێتەوە بۆ تێچووی هەر تاكە رۆژێكی، دەكاتە 13-16 ملیۆن دۆلار. وێڕای ئەوەش ئاكامی كردەوەی مەزهەبی-سیاسی دوور مەودایە. كوردئاسا كورت مەودا نییە. دەروێشانی كەسنەزانی كە دەچوونە بە غدا، پێش 2003، بە هەگبەی بە تاڵ و سكی ناشتاوە، رۆڵی گەورەیان گێڕا لە تۆڕی زانیاریگریدا بۆ روخاندنی رێژمی بەعس. مێژوو تژییە لە (دەروێشانێك) كە ماڵ-بە-ماڵ لە گونده دوورە دەستەكان ڕا و سەر سنور دەگەڕان بۆ لەتێك نان. ئێستا دەسەڵاتدار و سەروەرن. ئێستا موڵتی ملیۆنەرن. ئاوڕدانەوەیەك لە (شۆڕشی كولتوری ماو-دزیتۆنگ) باشترین نمونەیە، چۆن گەورەترین وڵات كاول دەكرێ، ملیۆنان خەڵك برسی، رووت و رەجاڵ دەكرێ. رووباری خوێن بۆ چەند دەیەیەك رێچكە دەبەستێ، بۆ؟ دەسەڵاتی تاكڕەها.

مەڵبەندی بابان چیتر ئیدی "مەكانی ئاسك نییە"- نالی. هەمدیسان بازنەیەكە به دەوری‌ كیسەیەكی بۆكسینەوە لە نێوان دوو زۆرانباز و هاوپەیمانەكانیان ڕا. ئەمە بۆشایی پڕكردنەوەی دەسەڵات نییە وەك هەندێ دەنووسن. ئەمە پلانی سنوردانانە بۆ شیعە و دەسەڵاتەكەی لە ئێراندا. پەڕوباڵكردنی بازێكی تەرەی رەشپۆشە.  

پەراوێزەكان 

* زاراوەی عێراق لەم نووسینەدا، هاوشێوەی دەستور، بە گوزارشتی تەواوی عێراق دێ.
1- مێدیای كوردی، ئاوێنە، هاوڵاتی، لێڤین .....تاد
2- سەرچاوەی پێشوو (=س.پ). 
3 - لمحات من تاریخ العراق الحدیپ، د. علی الوردی، ج 1
4، 5- س.پ، بەڵام بەرگی دوو لەگەڵ سێ.
6 - میراتی بابان لە نێوان بەرداشی رۆم و عەجەمدا، نەوشیروان موستەفا ئەمین، پێدێئێف. 
7، 8- س.پ، بڕوانە ژ 5، بەڵام بەرگی 3، نێوان ل 80-100.
  9 - س.پ، بەرگی 3، لەگەڵ دراسە فی گبیعە المجتمع العراقی، بغداد، 1965، بەشی 9. 
‏10   - Plan of attak, Bob Woodward, 2004,Simon &Schuster
‏11    - Known & Unknown, A Memoir, Donald Rumsfeld

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.