سەرەتا/ لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

چەپ زاتی ئەوە ناكات ڕەخنە لەبزاوتە جیهادی و ئسوڵییەكان بگرێت

پێش 4 هەفتە


مایكل والزەر
وەرگێڕان: شوان ئەحمەد 

 

وای دەبینم لە ساتەوەختی شۆڕشی ئێرانییەوە، چەپ لەهەوڵدانیدا بۆ تێگەیشتن لە هۆكارەكانی گەڕانەوەی دیاردەی ئایینی و دەركەوتنی شوێن دەستی لەمێژوی هاوچەرخدا، دوچاری جۆرێك لە شپرزەیی و بێسەروبەری بووە.

لەمڕۆدا تێكڕای ئایینە گەورەكان بەجۆرێك لە جۆرەكان، بوژاونەتەوە و گوڕوتینیان بە بەردا هاتۆتەوە. هەر لەكۆتایی حەفتاكانی سەدەی ڕابردووەوە و بەتایبەتیش لە دەساڵی ڕابردودا، جیهانی ئیسلامی بۆتە مەڵبەندی سەرەكی دەركەوتنەوەی دیاردەی ئایینی و بزاوتە ئایینیەكان.

 

لەپاكستانەوە بۆ نەیجیریا و (هاوكات لە چەند وڵاتێكی ئەورپاشدا)، وزە و توانای ئیسلامیزمی ڕادیكال دەبینین كە چۆن دەتوانێت ژمارەیەكی زۆری پیاوان و ژنان مۆبێلیزەبكات، بۆ ئەوەی لەژێر ئاڵا و بەیداخی ئەودا بجەنگن و جیهادبكەن.

ئەڵبەت هەندێك لە ئێمەومانان دەمانەوێت وەڵامێكمان بۆ ئەو دیاردەیە هەبێت، وەلێ‌ زۆربەمان شكستدێنین و لەهەوڵەكانمادا سەركەوتونابین. یەكێك لەهۆكارەكانی ئەو شكست و دەستكورتیەش، ترسە لەوەی تۆمەتی (ئیسلامۆفۆبیا) بدرێتە پاڵمان. 

 

ڕەنگە دژایەتیكردنی ئەمریكا یان بە ئامانجگرتنی ئەو وڵاتە بە شێوەیەكی دەمارگیرانە، شێوازێكی زۆر پەڕگیرانەبێت لە شێوازەكانی ڕێژەییبونی كلتوری و ئەوەش ڕۆڵێكی گەورەی هەیە لەوەی نەتوانین بەشێوەیەكی دروست لە دیاردەكە حاڵی ببین.

بەڵام خۆ مەسەلەی ڕێژەییبونی كلتوری، بابەتێكی كۆنە و پێی ئاشناین. من لای خۆمەوە ئەوەی زۆر دەمتۆقێنێ‌ ڕادیكالیزمی دیینیە و پێم وایە، جیهادیستەكان سەرمەشقی هۆكارەكانی ئەو ترسە زۆرەمن.

 

جیهانی ئیسلامی لە ئێستادا یان لە قۆناغێكی مێژوماندا (ئەڵبەت هەمیشە هەر وانەبووە و ناشبێت پێمان وابێت كەبەردەوام هەروادەبێت)، بارگاویە بەتوندڕەوی و كەفوكوڵێكی لەڕادەبەدەر. كەوا دەڵێن دەشێت تۆمەتی دژایەتیكردنی ئیسلام بدرێتە پاڵ ئەم وتارە و وەها لێكبدرێتەوە كە بۆچونەكانی ناوی، بەڕقەوە نوسراون و لەسەر بڕیارە ئامادە و پێشوەختەكان بیناكراوە؟

 

دەی باشە گەربڵێم مەسیحیەت لەسەدەی یازدەی زاینیدا، ئایینی جەنگاوەرە خاچ-پەرستەكان بووە و سەرچاوەی مەترسی بووە بۆ سەر جولەكە و موسڵمانان، ئاخۆ ئەوە وام لێدەكات بەدژایەتیكردنی مەسیحیەت تاوانباربكرێم؟

ئەڵبەت بێئاگانیم لەوەی كە سەردەمی شەڕی خاچ-پەرستی تەواوبووە و بەسەرچووە و هەروەك بێئاگاش نیم لەوەی كە بڵاوكردنەوەی ئیمان بەشێكی دابڕاونییە لە ئاییندارێتی.

 

دەشێت هەمان ئەو شتانە دەربارەی ئیسلامیستەكانی ئەمڕۆ بڵێین و ئەو قسانە بۆ ئەوانیش ڕاستە. هەرچەندە توندوتیژی و ئەو ڕادیكالیەتەی دەیبینین، لەبیروباوەڕی ئیسلامیدا نییە و زۆرێك لە موسڵمانە میانڕەوەكان، لەگەڵ توندوتیژی ئایینیدانین و زۆربەی زۆری موسڵمانانیش پێیان وایە، دەبێت پرسی كافر و گومڕا و لەڕێلادەران، بدرێتە دەست یەزدان و بۆ دادپەروەریی ئاسمان جێیهێڵرێت.

 

من دەزانم جیهادی (نەفس) هیچی لە جیهادی (شمشێر) كەمترنییە و بگرە جیهادی (گەورە) ئەوەیە، هەروەك لە فەرمودەیەكی پێغەمبەری ئیسلامدا هاتووە. بێ‌ ئاگاش نیم لەوەی كە جیهانی ئیسلامی یەك قەوارەی یەكگرتوو و یەكانگیرنییە. بەڵام هەموو ئەمانە نابنە ڕێگر لەوەی، باس لە هێزی جیهادی (شمشێر) نەكەین و ئەو ترس و بیمەش نیشان نەدەین كە جۆری ئەو جیهادە دروستی دەكات.

 

زۆرجار لەسەر ئەم بابەتە توشی گیر و گازدەبم لەگەڵ چەپڕەوەكاندا، ئەوانەی خۆیان لەسەركۆنەكردنی دەمارگیری و توندڕەوی جیهادیەكان دەدزنەوە، نەك تۆمەتی (ئیسلامۆفۆبیا)یان بدرێتەپاڵ.

بێگومان مەسەلەیەكی لەمجۆرە بەنیسبەت ئەوروپا و ولایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكاوە ئەوەیە كە موسڵمانانی تازە كۆچكردوو، خەڵكانێكی نوێن و ڕەنگە ڕوبەڕوی جیاوازی و چاودێریی پۆلیسی و دژایەتی میللی ببنەوە. ئەوەش هەر تەنها ڕاستڕەوە پۆپۆلیست و ناسیۆنالیستە دەمارگیرەكان ناگرێتەوە و هەر ئەوان نین. 

 

چەپەكان لەقەرەكەوتن و لەتێگەیشتنی دیاردەی ئایینیدا خەمساردن، كەچی كۆڵ لەوەناكەنەوە بەگژ ناسیۆنالیستە هندۆسەكاندا بچنەوە، یاخود دژایەتی قەشە بوداییە خوێن گەرمەكان و ئەو زایۆنیستانە بكەن كە داكۆكی لە دروستكردنی ئۆردوگا زۆرەملێیەكانی ئیسرائیل دەكەن.

بەهەرحاڵ چەپەكان پرسی جیهادیەكان بەڕەوا نازانن و لایەنگیریان ناكەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بەكەم نەگرین كەزۆربەی چەپ، قسە لەسەر تاوانی جیهادیەكان ناكەن و خۆیان لەقەرەی هەڵسەنگاندنی دەمارگیریی ئیسلامیستە ڕادیكالەكان نادەن.

 

چی ڕێگرە لەوەی چەپەكان قسە لەو دیاردەیە بكەن و ڕەخنەی ئاڕاستەبكەن؟

زۆرێك لە نوسەرانی چەپ پێداگیری دەكەن لەسەر ئەوەی هۆكاری (پەڕگیری ئایینی) ئایین نییە، بەڵكو ئیمپریالیزمی خۆرئاوا و هەژاری و زوڵم و ستەمە. یان هەندێكیان پێیان وایە پەڕگیری ئایینی بەرهەمی ئیمپریالیزمی خۆرئاوایی نییە، بەڵكو شێوازێكی بەرخوردكردن و بەرپێگرتنیەتی. 

ئەو گروپانە هەرچییەك بن و چ خەڵك و خوایەكیش مۆبێلیزەبكەن، لەو ڕاستیە ناگۆڕێت كە ئەوە ئایدیۆلۆژیای زۆڵملێكراوانە، واتە جۆرێكە لەشێوازەكانی سیاسەتی چەپ، ئەگەرچی شتێكی سەیر و نامۆش بێت. 

 

فەیلەسوفی سلۆڤینی (سلاڤۆی ژێرەك) پێی وایە، توندڕەوی ئیسلامی ئاوێنەیەكە بۆ ئەوەی قوربانیەكانی بەجیهانیبونی سەرمایەداری تێداببینین. جێی خۆیەتی لێرەدا ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە (ژیژەك) ترسی لەوەنییە تۆمەتی (ئیسلامۆ فۆبیای) بدرێتەپاڵ، چونكە ئەو بڕوای بەڕەخنەگرتنێك هەیە كە ڕێز لە ئایینەكان بگرێت و هاوكات دەستیشیان لێنەپارێزێت. 

 

ڕەخنەگرتنەکانیشی لە ئیسلامیزم تا ئەو ئاستەیە، لەگەڵ مەبەستەكانیدا یەك بێتەوە. ئەویش ئەوەیە كەلەییبوون و پەڕگیری ئیسلامیستەكان، سەرچاوەكەیان هەمان ئەو شتەیە كە ئەویان توڕە و سەرشێت كردووە.

 

خانمە فەیلەسوفی ئەمریكایش (جودیت باتلەر) دەكەوێتە هەمان هەڵەوە، كاتێك پێی وایە (حەماس و حیزبوڵڵا، دوو بزاوتی كۆمەڵایەتی پێشكەوتوخوازن و دوو ڕەوتی چەپڕەون و بەشێكن لەچەپی نێودەوڵەتی، ئەوەش بەكارێكی ئێجگار گرنگ) سەیردەکات. (باتلەر) ئەوەی لە ساڵی 2006 نوسیووە و لە ساڵی 2012، مكوڕبونی خۆی لەسەر ئەو بۆچونەی تۆختردەكاتەوە و دەڵێت: (حەماس و حیزبوڵڵا دوو بزاوتی چەپڕەون، لەبەرئەوەی دژایەتی ئیمپریالیزم دەكەن). 

 

بەڵام ئەو خانمە فەیلەسوفە پشتگیری لە تەواوی ڕێكخراوە چەپڕەوە نێودەوڵەتیەكان ناكات و شاباشی ئەوەش ناكات كە حەماس و حیزبوڵڵا، پەیڕەوی توندوتیژی دەكەن. ئەڵبەت خۆشحاڵم بەوەی شاباشی ئەوە ناكات و تەرێزی لێدەكات، بەڵام پێم وایە پۆلێنكردنی ئەو دوو ڕێكخراوە لە لیستی ڕێكخراوە چەپڕەوەكاندا، سەر لەبەر هەڵەیە. 

 

هەروەها پۆست-مۆدێرنەكانیش كاتێك مەسەلەكە دێتە سەر توندڕەوی ئیسلامیستە ڕادیكالەكان، هیچ جیاوازیەكیان لەگەڵ نەیارانی ئیمپریالیزمدا نییە و وەك ئەوان دەخوێنن. هێندە بەسە باس لە (میشێل فوكۆ) بكەین و ئەوە بەبیربهێنینەوە، چۆن چۆنی ستایشی زۆری شۆڕشی ئێرانی دەكات و دەڵێت: (ئایدیا و هەقیقەت و بیركردنەوەی ئەوان، هەمان ئایدیا و هەقیقەت و بیركردنەوەی ئێمە نییە). ئیدی ئەم دەستەواژەیە دەربارەی ڕێژەییبونی كلتوری، بوو بە قەناعەتێكی باوی ناو خەڵكی.

 

سەرسەخترین بەرگریەك لە پەڕگیریی ئیسلامی لەنێو پۆست مۆدێرنەكاندا كرابێت، (مایكل هاردت)ی مامۆستای ئەدەبیات و (ئەنتۆنی نیگری) فەیلەسوفی ئیتاڵی كردویانە و ئەوانە دەنووسن: (ئیسلامی سیاسی بەزەرورەت، ڕەوتێكی پۆست مۆدێرنانەیە و هاوتای پۆست مۆدێرنە، لەوەی هەردووكیان دژایەتی ئەوە دەكەن كە مۆدێرنە ئامرازێك بێت بەدەست هەژمونی ئەوروپی- ئەمریكایی یەوە. بەم پێیە فێندەمێنتالیزمی ئیسلامی دیاردەیەكی گرنگە و گرەوی لەسەردەكرێت).

 

هاردت و نیگری دەڵێن: (شۆڕشی ئێرانی ئاڵاهەڵگری دژایەتی و ڕەتكردنەوەی بازاڕی جیهانی بوو، بۆیە دەكرێت وەك شۆڕشێكی پۆست مۆدێن ناودێری بكەین). هەڵوێست و پەرچەكرداری چەپ دەرهەق بە ئیسلامیستە جیهادیەكان و لەبەر ڕۆشنایی ناوەڕۆكی ئایدیۆلۆژیای ئەواندا، تەواو سەیر و سەمەرەیە و پێویستە دژایەتیكردنی ئەو گروپە جیهادیانە بۆ خۆرئاوا، ببێتە مایەی نیگەرانی چەپ و ڕایان بگرێت.

 

ئاخر ئەوە گروپی (بوكۆ حەرامە) لە نەیجیریا، دەستی داوەتە پەلاماردانی خوێندنگاكان (بەشێوازە خۆرئاواییەكەی) و ئەو ڕێكخراوانەشی هاوشێوەی (بو كۆحەرام)ن، بە تایبەتی خوێندنگەی كچانیان كردۆتە ئامانج. هاوكات ئەو دەمارگیرانە كەوتونەتە سەركۆنەكردن و تەشەردان لەو نۆرم و بەهایانەی (بەخۆرئاوایی دەزانرێن)، واتە ئازادیی تاكەكەس و دیموكراسی و یەكسانی ڕەگەزی و فرە بیروڕای و ئەوانەش ئێستا بونەتە بابەتی وتووێژ و دەسكاریكردن و شێواندن.

 

گومانی تێدانییە خۆرئاواییەكان، بەردەوام ڕێزی ئەو نۆرم و بەهایانەیان نەگرتووە و زۆرجار لەبەرگریكردن لێیان شكستیان هێناوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێكمان هەر هەوڵی پارستنیان دەدەین و چەپیش هەرخۆی دەباتەوە سەر ئەو نۆرم و بەهایانە و تا ڕادەیەكی زۆریش، خۆی بەوانە پێناسەدەكات. 

 

ئەو بزاوتە چەپەی بەگژ زوڵم و نەداریدا دەچێتەوە، لەچی دەچێت؟

بێگومان لەبزاوتی بەش مەینەتان دەچێت كە ئەو ژن و پیاوانە تەیاردەكات، تەسلیم بەچارەنوسی خۆیان ببوون و دەستەوستان بوون لەوەی داوای مافی خۆیان بكەن و ترس کۆتی كردبوون. دواجار ئەو بزاوتە دێت و بەناوی ئەوانەوە، دەنگ هەڵدەبڕێت و بەرگری لەمافە ئینسانیەكانیان دەكات.
ئامانجی ئەو بزاوتە ئەوەیە، ئەو كەسانە ئازادبكات. داینامۆشی چەند بۆچون و دنیابینیەكە، سەرچاوەی هەندێكیان كلتورە لۆكاڵیەكانە و بۆ ئەوەیە كۆمەڵگەیەك بێتەئارا ژنان و پیاوانی بەیەكسانی، بڕێك ئازادی و چون یەكیان بۆ دەستەبەربكرێت كە لە قۆناغی پێشوتریان باشتربێت و فەرمانڕەوایانیش، بەرپرسانە مامەڵەیان لەگەڵدا بكەن و زوڵم و زۆری تێدانەبێت. 

 

ئەی چەپ پێویستە چۆن چۆنی وەڵامی گروپە ئیسلامیستەكان بداتەوە؟

دەبێت پشتگیری لەكردەوە سەربازیەكان بكات (بەتایبەت ئەوانەی هەوڵدەدەن ڕێگری كەن لەوەی، قەتڵ و عام و پاكتاوی كافران و دەستە و گروپە گومڕا و سەرلێشێواوەكان ڕونەدات). دوای ئەوە دەكرێت پەیڕەوی سیاسەتێك بكرێت، بەمەبەستی گەمارۆدانی فێندەمێنتالیزمی ڕادیكالی و كۆنترۆڵكردنی، لەبری بەرپاكردنی جەنگ یان چەندین جەنگی یەك لەدوایەك، بۆ تاروماركردن و لەناوبردنیان.

فێندەمێنتالیزمی ڕادیكالی سكڵێكە و پێویستە خۆبەخۆ بكوژێتەوە و خەفەبێت. بەڵام ئەم بۆچونەش زۆر لەجێی خۆیدانیە. چونكە خەفەبوونی خۆبەخۆی، ئەوە دەخوازێت خەڵك و خوایەكی بێشومار ئازاربنۆشن و چەپیش خۆی لەو ئازارچەشتنە نەبان دەكات.

 

چ ڕێگا چارەیەك هەیە بۆ ئەوەی، دەسگیرۆیی ئەوانە بكەین و بەتەنگیانەوەبێین كە گروپە ئیسلامیەكان بە ئامانجیان گرتون؟

ئەمە ئەو پرسیارەیە دەبێت هەمیشە بیكەین. سەرەتاش پێویستە باس لە جەنگە ئایدیۆلۆژیەكان بكەین. یەكەم شت كە دەبێت بیكەین جیاكردنەوەی پەڕگیریی ئیسلامیستەكانە لە ئیسلام، هەروەها پێداگیری كردنە لەسەر جیاوازیكردن لەنێوان نوسینە توندڕەوەكانی كەسانی وەك (حەسەن بەننا 1906-1949) دامەزرێنەری ڕێكخراوی ئیخوان موسلمین و زانای پاكستانی (ئەبوئەعلای مەودودی 1903-1979)، لەگەڵ بەرهەمی گەورە فەیلەسوفە ئەقڵانیەكانی كۆن و ڕیفۆرمیستە لیبرالییە مۆدێرنەكاندا.
هاوكات پێویستە لەسەرمان هاوكاری موسڵمانان بین (بەجیاوازی بیروڕا و ئاینزاكانیانەوە)و پشتگیریان بكەین، بەوجۆرەی خۆیان دەیانەوێت. موسڵمانی میانڕەو زۆرن و هەندێكیان لەچەپەوەدێن و پاشان بەرەو لای ڕاست مل دەنێن، بەهۆی ئەوەی هاوڕێی چەپڕەویان دەسگیرنابێت. 

 

پێویستە لەسەر چەپڕەوەكان لەگرنگی داكۆكیكردن لە دەوڵەتی سیكیولار تێبگەن، لەسەردەمی دەوڵەتی پۆست سكیولارداو بزانن چۆن چۆنی، بەرگری لەیەكسانی و دیموكراسی دەكەن و لەپێناو ئەوانەشدا چۆن بەگژ بیانوو و بەهانەی تیۆكرات و جیهادیەكاندا دەچنەوە. لەمڕۆدا دەمارگیرەكان دەسەڵاتێكی گەورەیان هەیە و كاریگەرییان لەسنورێكی بەرفراواندا دەبینرێت، بۆیە چارنیە و دەبێت بە (دوژمن) ناوزەدیان بكەین و شاڵاوێكی فیكری بۆ سەریان دەستپێبكەین، شاڵاوێك كە هاوكات بەرگریكردنە لە ئازادی و یەكسانی و پلورالیستی.

 

من لێرەدا نامەوێت بڵێم پێویستە لەسەر چەپ بێتە بەرەی بەدناوی (پێكدادانی شارستانیەتەكانەوە). شارستانیەتە ئاینیە گەورەكان (بەبێ‌ هەڵاورد و جیاوازی)، هەر هەموویان دەتوانن هەم دەمارگیری توندڕەو بەرهەمبێنن، هەم ئیماندارانێك دروستبكەن ئاشتیخواز و بێ‌ وەی بن، یاخود لەنێوان ئەو دوو بەرەیەدا كەسانێك پەروەردەبكەن میانڕەوبن.
ئێمە نابێت ڕادیكالیزم بەمانای كلتوری و ژیاری، یاخود بەمانای ئایدیۆلۆژی بارگاوی بكەین. 

 

لەمڕۆدا چەپ پێویستی بەوانەیە كە لەبەرامبەر ئەو مەترسیانەی بەڕێوەن، داكۆكی لێبكەن. چاكترین شتێكیش لەدەستم بێت (بۆمنێك كەنوسەرم و چالاكوان و جەنگاوەرنیم)، ئەوەیە قۆڵی لێهەڵماڵم و بەشداری ئەو شەڕە ئایدیۆلۆژیە بكەم و هاوڕێیان لەهەموو نەتەوە جیاجیاكانەوە بانگهێشت بكەم، تا بكەونە خۆیان. 
پێشم وایە لەشكرێك لە ڕۆشنبیرانی چەپڕەوی نێودەوڵەتی ئامادەن و لە چاوەڕوانی ئەوەدان، یەكبگرن و چوارچێوەیەك هەبێت كۆیان بكاتەوە.

نوێترین


کاریکاتێر

وێنەهەواڵ

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure