لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

​ هۆكارەكانی بەریەككەوتنی جیهانی ئیسلامیی‌ و رۆژئاوا

پێش 3 هەفتە


 

د.سەلام عەبدولكەریم

هۆكارەكانی بەریەككەوتنی جیهانی ئیسلامیی‌ و رۆژئاوا 
" وێنەی خۆرئاوا لەدیدی جیهانی ئیسلامی‌و خۆرهەڵاتدا "

یەكێك لەو گرفتانەی كەهەمیشە بەریەككەوتنی نێوان جیهانی ئیسلامی‌و خۆرهەڵات‌و خۆرئاوا نزیك دەكاتەوە‌و خێرای دەكات ، وێناكردنەكانن، وێنەی خۆرئاوا لەدیدی جیهانی ئیسلامی‌و خۆرهەڵاتدا تەنها لەفۆرمێكدا خۆی نانوێنێت ، بەڵكو بەشێكی گەورە‌و قەبەی ئەم جیهانە بەچاوی گومان‌و رق‌و كینەوە بۆ هەموو كایە‌و بوار‌و دەسكەوت‌و گۆڕانكارییەكانی خۆرئاوا دەڕوانێت .
بێگومان ئەم حاڵەتەی خۆرهەڵاتیش ترسێكی كلتورییە لەبنەڕەتدا‌و لەپێناوی پاراستنی كلتورەكەیدا‌و نایەوێت بچێتە ناو كلتوری خۆرئاواوە یاخود تەنانەت كارلێكیشی لەگەڵدا بكات ، بۆیە قسە لەسەر تەواوی چەمكەكانی خۆرئاوا هەیە لە ( مۆدێرنە، مافی مرۆڤ، ریفۆرم ....تاد ) ،بەشێوەیەك ئەو پێناسە‌و بەرجەستەكردنانەی لەكلتور‌و رۆشنبیریی خۆرئاوادا هەیە بۆ ئەم چەمكانە‌و زۆر شتی تریش ، تەواو جیاوازترە لەكلتور‌و رووناكبیریی بەشێكە خۆرهەڵاتیەكاندا، ئەمەش وایكردووە نەك تێگەیشتن ، بەڵكو بەریەككەوتنی كلتوری دروست بكات لەو نێوانەدا .
لەمبارەیەوە (مونیر شەفیق ) دەڵێت: "راستیەكان ئەوەیان سەلماندووە كەزەمینەی خۆرئاوایی لەژێر دروشمی مۆدێرنەدا خۆی دەنوێنێ، هیچ پێشكەوتنێكی مادی‌و مەعنەوی لەسەر ئاستی رۆشنبیری‌ و فیكری بەخۆوە نەدیوە، بەڵكو فاكتەرەكانی گەشەكردنیشی تێكشكاندووە ."(1) ئەم كەسە توندتر دەڕوا‌و دەبێژێت :"مۆدێرنە واتە شنەبای خۆرئاوا، واتە شنەبای كۆیلەكردنی وڵات‌و بەشبەشكردنی‌و تاڵانكردنی‌و تێكشكاندنی پێكهاتە فیكری‌و رۆحی‌و مرۆییەكان ".(2)
هاوكات بەشێكی زۆری خۆرهەڵات جگە لەم كەسەش مۆدێرنە وەك بەرهەم‌و دەسكەوتێكی خۆرئاوا رەتدەكاتەوە‌و گومان دەخەنە سەری‌و بڕوایان وایە ئەو مۆدێرنەیەی كەوا بڕوا دەكرێ بانگەشەبێت بۆ پێشكەوتن، هەموو پاساوێكی شەرعی بەخشیوە بەخۆی تەنانەت ئەگەر خۆیشی بسەپێنێت بەسەر كۆمەڵگەدا بەڕێگەیەكی توندوتیژی‌و زۆرداری دەبێ ". (3)
رەنگە ئەم ترسە لەبەردەم مۆدێرنە‌و دەسكەوتەكانی خۆرئاوادا ، ترس بێت لەناسنامە ، چونكە مۆدێرنە بەمایەی لەنێوچوونی ناسنامە دەزانن ، پێیانوایە گرفتی لەدەستدانی ناسنامە بەتایبەت دوای زاڵبوون‌و سەركەوتنی خۆرئاوا‌و بەرزبوونەوەی شارستانییەتەكەی‌و فراوانبوونی لەجیهاندا سەری هەڵداوە".(4) چونكە ناسنامە گرنگترین بەش‌و پێكهاتەی كلتورە، هەرچەندە لەنێوجیهانی ئیسلامی‌و خۆرهەڵات بەگشتی بیروڕا‌و بۆچوونی دیكەمان هەیە كەجیاوازتر لەم ئاراستەیە لەمۆدێرنە‌و دەسكەوتەكانی خۆرئاوا دەڕوانێ ، بەڵام دیدگای رەفزكردنەوەی خۆرئاوا‌و نزیك نەبوونەوەی كلتوری لەخۆرئاوا زاڵتربووە لەكۆنەوە تا ئەمڕۆش.نمونەی ئەو بیروڕا جیاوازانەش بۆچوونی (بورهان غلیون)ە، كەدەڵێت:" ئایدۆلۆژیای مۆدێرنە بۆ یارمەتیدانی كۆمەڵگە پەرەی سەندووە لەسەر بەعەقڵانیكردنی ئەو بزاڤە، بەشێوەیەك كەكۆمەڵگە ناتوانێ بەچالاكی فراوان‌و دەستپێشخەری‌و گۆڕانكاری مێژووی گەورە هەستێ ، بێئەوەی لەتۆماری عەقڵانیدا خۆی تۆمارنەكردبێت ".(5)
هەروەها (د.محەمەد عابد ئەلجابری) ش بیروڕای وایە كە" مۆدێرنە بەمانای نوێكردنەوەی میتۆد ، نوێكردنەوەی تێڕوانین دێ ، ئامانج لێی رزگاركردنی تەسەورمانە بۆكلتور لەناواخنی ئایدۆلۆژی‌و....تاد".(6) بەڵام گرفتەكە تەنانەت لەوێدایە كەچەمك ‌و دەسكەوتێكە دیكەی وەكو (مافی مرۆڤ)یش ، وەك بینراوێكی نێو جیهانی خۆرئاوا دیسان وەك مۆدێرنە‌و چەمكەكانی تر رەفز دەكرێتەوە لەلایەن بەشێكی زۆری خۆرهەڵاتەوە ، بەشێوەیەك مەسەلەكانی مافی مرۆڤ ‌و سەربەستییەكانی نەك لەم نێوەندەدا نزیكبوونەوە‌و بەیەكگەیشتنی كولتوری لەنێوان خۆرهەڵات‌و خۆرئاوادا دروستناكەن ، بەڵكو بگرە زیاتریش دەبنەمایەی دووركەوتنەوە‌و پێكدادان‌و نزیككردنەوەی بەریەككەوتنی كولتوریش لەدواتردا .
كەسێكی وەكو (محەمەد مەهدی شەمسەدین ) دەڵێت:"دروشمی مافی مرۆڤ كەلەم ساڵانەی دواییدا وروژێنراوە لەسەر چوارچێوەیەكی جیهانی فراوان ، تێبینی دەكەین كە لەزۆربەی كاتدا دژی ئیسلام‌و مسوڵمانان‌و عەرەب بەكاردێت".(7) جگە لەم بیروڕایەش كەسانی دیكەش چەمكی مافی مرۆڤ رەفز دەكەنەوە‌و وەك میكانیزمێك بۆ بەدەست هێنانی ئامانج‌و مەبەست‌و بەرژەوەندییە سیاسیەكانی خۆرئاوا وێنای دەكەن ، بەجۆرێك بڕوایان وایە كە خۆرئاوا هەوڵدەدات دروشمەكانی مافی مرۆڤ بۆ مەبەستی سیاسی تەوزیف بكات ، كەهیچ پەیوەندییەكی بەلایەنە سیاسی‌و بەهایی‌و مۆراڵییەكانەوە نیە ، بەتایبەت ئەوانەی كەپەیوەندی بەئاینی ئیسلام‌و جیهانی ئیسلامییەوە هەیە.(8) یاخود بیرمەندی ئیسلامی ( ئەبوعەلای مەودودی ) دەڵێت:" هەرگیز وشەی دیموكراسیەت بۆ سیستێمی دەوڵەتی ئیسلامی راست نیە ، بەڵكو راستترین گوزارشت حكومەتی ئیلاهییە ".(9) بەبڕوای ئێمە گرفتی ئەمجۆرە وێناكردنە لەخۆرهەڵاتەوە بۆخۆرئاوا ، بەشێكی دەكەوێتە ئەستۆی خۆرئاوا خۆیەوە، چونكە خۆرهەڵات بەگشتی لەبەردەم دوو وێنەی جیاوازی خۆرئاوادا بووە، لەقۆناغەكانی پێشوودا‌و لەسەردەمێكی مێژووییدا .
 وێنەی خۆرئاوا وەكو پیاوێكی رۆشنگەر‌و عەقڵانی‌و هیومانیست لەسەرەتای سەدەی نۆزدەدا خۆی بەرجەستە دەكرد ، بەڵام هەرچی وێنەی دووەمە لەسەدەی بیستدا، وێنەی پیاوێكی كۆڵۆنیالیست وەك هێزێكی داگیركەر خۆی نمایش دەكرد‌و نیشتمانی گەلانی ئیسلامی خستە ژێر تێزی كۆڵۆنیالیزمیانەی خۆیەوە‌و شۆڕشی ئازادیخوازانەی گەلانی سەركوتكرد‌و هێرشێكی هەمەلایەنەی فەرهەنگی‌و ئابوری بۆ سەر گەلانی داگیركراو دەستپێكرد.(10) بێگومان ئەمەش كاریگەری هەبوو لەسەر مرۆڤی خۆرهەڵات كە لەدۆخی یەكەمدا، خۆرهەڵات كرایەوە بەرووی خۆرئاوادا، بەڵام لەدۆخی دووەمدا بەتەواوی داخرا كەتەنانەت كەوتە بەرپەرچدانەوەی خۆرئاوا‌و هەموو دەلاقە‌و پەنجەرەكانی روانین‌و بەیەكگەیشتن‌و بینینی خۆرئاواشی داخست .
 لەدۆخی یەكەمدا كرانەوە بەرووی خۆرئاوادا گەیشتە ئەوەی كە كەسێكی وەك ( جەمالەدینی ئەفغانی ) لەبارەی ریفۆرم‌و چاكسازییەوە لەخۆرهەڵاتدا بڵێ:" لەسەر مسوڵمانانە پێویستە كرانەوەیان بەسەر رۆشنبیریی‌و شارستانیەتی ئەوروپا، هۆكارێكی یارمەتیدەر بێت بۆزانینی ئاینەكەیان  بەشێوەیەكی راست".(11) هەروەها هەرچی ( موحەمەد عەبدە)شە ، زیاتر بایەخی بەم كرانەوەیە دەدا‌و لەزۆرێك لەبۆچوونەكانیدا بزاڤێكی گەورە‌و گرنگی ریفۆرمی ئاینی بەدی دەكرێت، بەتایبەت دیارترینیان ئەوەیە كەدەڵێت:" پێویستە لەسەر هەریەكێك لەخەڵك بەپێی توانای خۆی لەئایەتەكانی كیتاب تێبگات". یان لەشوێنێكی تردا دەبێژێت :" خوای گەورە لەرۆژی قیامەتدا پرسیارمان لێناكات دەربارەی گوتەی خەڵك‌و چۆنێتی تێگەیشتنمان لەو گوتانە، بەڵكو پرسیارمان لێدەكات دەربارەی ئەو كتێبەی كە بۆ رێنمایی كردنمانی ناردووە".(12)
************************************************
پەراوێز‌و سەرچاوەكان
1.منیر شفیق: الاسلام فی معركە الحچارە، بیروت، دار الناشر، تونس، البراق، 1991ز،لا(84).
2.هەمان سەرچاوەی پێشوو.
3.زكی المیلاد: الفكر الاسلامی، قرا‌وات ومراجعات، چاپی یەكەم، مۆسسە الانتشار العربی، لندن- بیروت، 1999ز، لا(65).
4. هەمان سەرچاوەی پێشوو، لا(69).
5.د.بورهان غلیون: اغتیال العقل، محنە الپقافە العربیە بین السلفیە والتبعیە، ، دار التنویر، بیروت 1987ز،لا(269).
6.محمد عابد الجابری: التراپ والحداپە، دراسات ومناقشات، بیروت، مركز الدراسات الوحدە العربیە، 1991ز، لا(16).
7.زكی المیلاد: الفكر الاسلامی، سەرچاوەی پێشوو، لا(115).
8.هەمان سەرچاوەی پێشوو، لا(114).
9.ئومێد قەرەداغی: كلتور‌و رێنیسانس، گۆڤاری (ژیار)، ژمارە(5)، ساڵی دووەم، 2000ز، لا(95).
10.هەمان سەرچاوەی پێشوو،لا(85ن86).
11.كامەران محەمەد: جەمالەدینی ئەفغانی‌و پرۆژەی بوژانەوەی رۆژهەڵات، گۆڤاری (هەژان)، ژمارە(14و15)، 2004ز،سلێمانی،لا(187).
12.ئومێد قەرەداغی: كلتور‌و رێنیسانس، سەرچاوەی پێشوو، لا(88-90).


نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure