لەبارەی دابڕان/ پەیوەندی/

پەیڤێك لەبارەی كتێبی لەبری بیرەوەری مەلا بەختیار

پێش 2 هەفتە


ئەردەڵان عەبدوڵڵا

لەگەڵ بڵاوكردنەوەی كتێبی "لە بری بیرەوەری" مەلا بەختیار، هەرایەكی گەورەی ئیعلامی هەموو هەرێمی كوردستانی گرتەوە، هیچ كاتێك هێندەی ئەمجارە هەستم بە ترسناكی ئەو دەنگە نەشازە نەكردووە، كە هەڵگری تۆنێكی فاشیستی و توندڕەویی ترسناكە. من دەڵێم ترسناك چونكە ئەمە ترسێكی گەورەی خستۆتە ناو مەیدانی رۆشنبیری ئەم هەرێمەوە، هیچ كەسێك نەوێرێت بچووكترین رەخنە لە سەرۆكی پێشووی بزووتنەوەی گۆڕان بگرێت، یەكسەر هەواداران بەمشێوە ترسناكە پەلاماری لایەنی بەرامبەر بددەن، لە كاتێكدا یەكێك لە  خاڵە جوانەكانی زۆنی سەوز، بوونی ئەم ئازادییەیە كە هەیە، گەر ئەم ئازادییە لە سلێمانیدا هەیە نەمێنێت، ئەوا هەرچی جوانیی هەیە نامێنێت، لەكاتێكیشدا  كە گۆڕان گەورەترین سوودمەندبوون لەم هەوا ئازادەی كە لەم زۆنەدا هەیە.

ئەو هەرا ناشیرین و ترسناكە، وایلێكردم كە بە دوای ئەم كتێبەدا بگەڕێم و بیخوێنمەوە و دواتریش هەندێك سەرنج و تێبینی خۆم بنووسم. 

یەكەمجار نییە

 پێش هەمووشتێك ئەمە یەكەمجار نییە نووسەران و پێشمەرگە و سەرانی جووڵانەوەی كورد لە باشووری كوردستاندا، رەخنە لە شێواز و سیاسەت و مامەڵەكردنی ئەم جوڵانەوەیە دەگرن، لێ ئەمە هیچ  لە مەزنیی و رەوایەتی ئەو جوڵانەوەیە كەم ناكاتەوە، بگرە من ئەوە بە كارێكی باشی دەبینم تاوەكو بتوانین بە  چاوێكی رەخنەگرانەوە بۆ مێژوومان بڕوانین، چونكە گەر واناكەین، چاومان بە هەڵەكانی خۆمان ناكەوێت و ناشتوانین رێگای راست و دروست بۆ كێشەكان  بدۆزینەوە.

30 ساڵ زیاترە كە یەكەمجار هەر لە شاخ عەلی بچكۆل، رەخنەی لە كارو هەڵسووكەوتی پێشمەرگە گرت و بڵاویكردەوە، بەداخەوە هەر زوو فەرمانی كوشتنی لەلایەن نەوشیروان مستەفاوە بۆ دەرچوو. ئەویش ناچار كوردستان و ئێرانی بەجێهێشتوو  روویكردە پاكستان. پاشئەویش شەهید رێباز لە كتێبی " قەندیل بەغدای هەژاند" رەخنەی توندی گرتووە، دواتریش  "پشكۆ نەجمەدین، هەڤاڵ كوێستانی، مامۆستا جەعفەر، برایم جەلال، ئاوات قارەمانی، سەید كاكە، سالار رەشید، حەمەی حاجی مەحمود" چەند كەسێكی تریش رەخنەی توندیان ئاڕاستەی سیاسەتی شاخی كۆمەڵە و یەكێتی كردووە. كاك بەختیاریش مافی خۆیەتی هەم بیرەوەرییەكانی بنووسێتەوە، هەمیش بەرگری لەخۆی بكات، بەرامبەر بەو تۆمەت و تاوانانەی كە ئاڕاستەیان كردووە. تەنانەت لەناو دادگای دیكتاتۆرەكانیشدا گەر بە رەمزیش بێت، تاوانبار مافی داكۆكیكردن لەخۆی هەیە.

لەلایەكی ترەوە ئەوەی ئەمڕۆ لە كوردستاندا روو دەدات، درێژەدانە بە هەمان سیاسەتی سەردەمی شاخ و بەرەنگاری، ئەوانەی لە شاخ بوون " فریشتە" نەبوون بگرە ئەوانیش هەمان ئەو كەسانەن كە ماوەی سی ساڵە حوكمی ئەم هەرێمە دەكەن.

گرنگی بیرەوەری

لە ناو گەلانی پێشكەوتودا بیرەوەری رۆڵی گرنگی لە رووی مێژووییی و فەرهەنگی و رۆشنبیریشەوە هەیە. بیرەوەری سەركردەكان، دەبێتە كتێبێكی سپی، بۆئەوەی خاڵە لاوازەكان دیاری بكرێت و  جارێكی تر ئەو هەڵانە نەكرێتەوە كە كراون. لەرووی ئەدەبیشەوە بیرەوەری بە ژانرێكی گرنگی ئەدەبیاتی جیهان دادەنرێت. كەسێكی وەكو ویسنتۆن چرچل سەرۆك وەزیرانی پێشووی بەریتانیا ، لەبەر بیرەوەرییەكانی ساڵی 1953 خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاداب وەرگرتووە. بەڵام بەداخەوە بیرەوەری لە هەرێمی كوردستاندا، هێندە خراپ كراوە، لەجیاتی ئەوەی خزمەتی لایەنی مێژوویی و فەرهەنگیمان بكات، زەرەری پێگەیاندووە.  

مەلا بەختیار و مێژووی یەكێتی و كۆمەڵە

مەلا بەختیار یەكێكە لە سەركردە دیار و دێرینەكانی یەكێتی، ئەو هەر لەسەرەتای خەباتی نهێنی و پاشانیش چەكداری، رۆڵی بەرچاوی هەبووە. لەپاش دەستگیركردنی خاڵە شەهاب و هاوڕێكانی، لەگەڵ شەهید ئارام و چەند تێكۆشەرێكی تر، رۆڵی سەرەكی گێڕاوە، لە دروستكردنی كۆمیتەی هەرێمەكان و رزگاركردنی یەكێتی و كۆمەڵە لە ناوچوون.پاشانیش لەگەڵ كۆمەڵێك هاوڕێی تری، هەستیان كردووە، كە كۆمەڵە و یەكێتی لە بنەما فكریی و سیاسییەكانی خۆی دووركەوتۆتەوە، هەربۆیە بڕیاری دروستكردنی رێكخراوی ئاڵای شۆڕشیان داوە، ئەمەش  لەو كاتەدا لەلایەن سەرانی یەكێتییەوە بە خیانەت دانراوە، هەربۆیە سزای توندیان بەسەردا سەپاندوون.

مەلابەختیار ئاگاداری وردەكاری سیاسەتەكانی یەكێتی بووە، هەر لەسەرەتای دروستبوونییەوە تاوەكو ئەمڕۆ. ئەمەش یارمەتی زۆریداوە، تاوەكو بتوانێت كتێبەكەی دەوڵەمەند بكات. نووسەر لەم كتێبەیدا هاتووە، باسێكی وردو درێژی چۆنێتی دروستكردنی كۆمیتەی هەرێمەكان و رەوشی گشتی كۆمەڵە و یەكێتی لە پاش هەرەس و دەستگیركردنی خاڵە شەهاب و هاورێكانی  و چۆنێتی دروستكردنی مەفرەزە سەرەتاییەكان كردووە. لە پەنا ئەمەشدا باسی لایەنی فكری و سیاسی و لە هەمووشی گرنگتر، سایكۆلۆژیی و كۆمەڵایەتی ئەو كەس و لایەنانە كردووە، كە لەم بزووتنەوە جەماوەریەدا بەشداربوون. ئەمەش لایەنێكی جوان و گرنگە چونكە پێشتر هیچ نووسەرێكی تر باسی ئەم لایەنەی نەكردووە.

لەهەمانكاتیشدا ئەم كتێبە پانۆرامایەكە بە سەر رووداوە گرنگ و حەساس و گەورەكانی خەباتی چەكداری لە كوردستانی عیراق، لەوانە: سەرەتاكانی خەباتی چەكداری و كێشە تەكنیكی و سەربازییەكانی، خلافاتە فكریی و سیاسییەكانی ناو كۆمەڵە و یەكێتی، چۆنێتی دورستكردنی یەكێتی، خلافاتی بزووتنەوەو كۆمەڵە، كارەساتی هەكاری  و كاریگەرییە خراپ و گەورەكانی، جەنگی عیراق  و ئێران، شێوازی ئیدارەدانی خەبات لەناو كۆمەڵە و یەكێتی بەتایبەتی لەسایەی نەوشیروان و مام جەلال دا، خاڵە باش و خراپەكانی ئەم دوو سەركردەیە. هەڵە و زۆرجاریش تاوانەكانی پێشمەرگەی یەكێتی، چۆنێتی رزگاركردنی بێتواتە. جەنگی ناوخۆ، بەتایبەتی جەنگی بەرەی جود. شێواز و هەڵسووكەوتی پارتی و بنەماڵەی بازرانی لەگەڵ كۆمەڵە و یەكێتی. پاشتریش دانوستان لەگەڵ رژێم، كۆنفرانسەكانی كۆمەڵە و خلافاتە سیاسی و فكرییەكانی ناو كۆمەڵە و  پاشتریش جیابوونەوەو لێكرترازان لەگەڵ یەكێتی و دروستكردنی ئاڵای شۆڕش و  كۆمەڵێك بابەتی گرنگی تر، بەگشتی دەتوانین بڵێین ئەم كتێبەش دەبێتە یەكێك لەسەرچاوە باشەكان بۆ ئەوانەی كە لە مێژووی یەكێتی و كۆمەڵەی ماركسی لینینی دەكۆڵنەوە.  

رەگوریشەی توندوتیژی 

نووسەر  لە سەرەتای كتێبەكەیدا باسی توندتیژی دەكات و لە سەرچاوەی فكری و مێژوویییەكانی ئەم توندتیژییە سیاسییە لە هەرێمی كوردستان دەكۆڵیتەوە، ئەوەش بە پشت بەستن بە كۆمەڵێك سەرچاوەی مێژوویی و فكریی و فەلسەفی، جگە لەوەش تێڕوانینی خۆی لەمبارەیەوە باسكردووە. 

نووسەر دەڵێت:

-كەم كەسم دیووە ، یەك هەناسە، وەكو هەندێك سەركردەو كادری كۆمەڵە، نوقمی ڕقی شەخس بن و شەخسیەتی خۆشیان لەسەر بنەمای ڕق رشتن بونیات نابێ. ل ٢٥

دواتر مەلا بەختیار هەرخۆی پێمان دەڵێت، ڕق تەنها زادەی كەسایەتیی نییە، بگرە كۆمەڵێك هۆكاری تر لە پشت دروستبوونی ڕقەوەن:

-دەبێ بگەڕێین بە دوای رەگو ریشەی  كۆمەڵایەتی-ئابووری دیاردەكانی سیاسی و سایكۆلۆژی، نەك وەكو خویەكی تاكەكەس سەیر بكرێ. ئەمەش پەیوەندیان بە گەلێ مەسەلەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كولتوریی و دابونەریتەوە هەیە، هەروەها ئایین و مەزهەبیش  پەیوەندی توندوتۆڵیان هەس؟ل٢٥

كوردایەتیی و زەبرو زەنگ

مەلابەختیار پێی وایە توندوتیژی مێژووییەكی دوورودرێژی لەناو كوردستاندا  هەیە، لەمبارەیەوە دەڵێت:

-هێزە سیاسییەكان هێندەی دەسەڵاتیان هەبووە، لەكاتێكدا خۆشیان قوربانی ستەمكاری بوون، بەناوی پاراستنی كوردایەتی و دژایەتی داگیركەرانەوە، ئەوەی لەدەستیان هاتووە، لە كوردستاندا بۆ پاراستنی هەژمونیان بە زبرەو زەنگ كردوویانە.ل ٣٧

نووسەر بۆئەمەش پشتی بە مێژووی ئیمارەت و میرنشینە كوردییەكانی سەدەی پێشوو بەستوەو دواتریش باسی  شۆڕشی ئەیلول و  نوێشی كردووە. 

جەنگی ناوخۆ

خاڵێكی تر كە پانتایی گەورە لەم كتێبە داگیر دەكات، جەنگی نێوان پارت و لایەنە كوردییەكانە لە شاخ، بەتایبەتی جەنگی یەكێتی و بەرەی جود كە پێكهاتبوو لە " پارتی، حسك، شیوعی، پاسۆك" . دیارە پێش مەلا بەختیاریش زۆربەی سەركردەكانی یەكێتی و پارتەكانی تریش، باسی ئەم مەسەلە گرنگ لەهەمانكاتیشدا كارەساتبارەیان كردووە. لە زۆر بیرەوەریشدا پەنچەی تۆمەت بۆ مەلا بەختیار درێژكراوە، كە رۆڵی خراپی هەبووە لەم جەنگەدا. ئەویش لەم كتێبەدا وەڵامی ئەو تۆمەتانە دەداتەوە.

تیرۆری سیاسی

خاڵێكی گرنگی تر كە مەلا بەختیار لەم كتێبەدا پانتایی باشی بۆ تەرخانكردووە، مەسەلەی " تیرۆری سیاسی" بووە. ئەمەش وەكو بەشێك بووە لە سیاسەتی  سەردەمی شاخ. ناوی كۆمەڵێك كەسایەتی دەهێنێت، كە بە ناڕەوا  تیرۆر كراون  لە پێش هەمووشیانەوە " وریای وەستا وەهاب، عەبدوڵڵا سوور و كۆمەڵێك پێشمەرگەی تر" كە بەداخەوە  ئەمانە قووربانی دەستی  هاوڕێ و هاوسەنگەرەكانی خۆیان بوون. وەكو هەمیشەش دەنگی قووربانیان كەمتر دەبیسترێت تاوەكو جەلاد، تەنانەت قووربانییەكان لەناو  قەبرەكانیشدا، نابێت باسی جەلادەكانیان بكەن، ئەمەش بە بیانووی " با برینەكان نەكولێنەوە" با هەمووشتێك زیندەبەچاڵ بكەین ، بۆئەوەی وێنە راستەقینەكەی جەلادەكان  ئاشكرا نەكرێت.   هەربۆیە ئێمە نەمانتوانی سیستەمێكی دیموكراسی و یەكسانی و لێبوردەیی دروست بكەین. هەتا دێتیش ناعەدالەتی و ستەم و زوڵم لەم هەرێمەدا زیاتر دەبێت.

خاڵێكی جوان و شاراوەی كۆماری مهاباد

كۆماری مهاباد یەكێكە لە ئەزموونە جوانەكانی حوكمڕانی كورد، هەرجارەو شتێكی نوێم لەبارەی ئەم ئەزموونەوە بۆ دەردەكەوێت. نووسەر پێی وایە تەنها لە سەردەمی كۆماری مهابادا، توندوتیژی سیاسیی  لەبەرامبەر خەڵكی نەكراوە، دەنا لە تەواوی مێژوویی سیاسی حوكمڕانی كوردیدا، توندوتیژی سیاسی بەرامبەر بە نەیارانی كراوە. ئەمەش یەكێكە لە خاڵە جوانەكانی ئەم ئەزموونە سیاسییەی كورد، كە مایەی شانازیییە.

كادری لاواز

پاشان نووسەر باسی خاڵێكی گرنگی سیاسی تر دەكات، ئەوەش پەیوەندی بە ژیانی حزبیایەتییەوە هەیە كە ئەویش مەسەلەی " كادری سیاسی" . لەمبارەیەوە دەڵێت:

-كادیرە هەلپەرسەتە لاولاوەكان زوو دەستەمۆ دەكەن و لەناو هەلپەرستەكانیشدا ، پاساوی باسكردنی سیاسەتی میلیتاریستی و سەركوتكردنی بیری ئازاد، وردە وردە دەبێتە سیاسەتی باو. ئەگەرە دەسەڵاتە عەسكەریەكەش، مەترسی بكەوێتە سەر، پەنابردن بۆ سەركەوتكردن تا ڕادەی تاوانكردن، ئاساییە لایان.ل ٤٦

وەڵامدانەوەی دۆست و نەیار

ئەم كتێبە زیاتر وەڵامدانەوەی هەموو ئەو كەسانەیە  كە پێشتر لە دژی مەلا بەختیاریان نووسیوە، لە پێش هەمووشیانەوە: برایم جەلال، نەوشیروان موستەفا، ئەرسەلان بایز، ئاوات قارەمانی،هۆمەر شێخ مووس، فەرەیدون عەبدولقادر.  هەرچەندە بەلای منەوە سەیرە كاك بەختیار رەخنەی زۆری لە كاك فەرەیدون گرتووە، لەكاتێكدا ئەو تاكە سەركردەی یەكێتییە، كە دانی بە سیاسەتی هەڵەی خۆیاندا ناوە لە هەمبەر سەركردە و ئەندامانی ئاڵای شۆڕش دا.

هەروەها وەڵامی هەندێك قسەی مام جەلالی داوەتەوە، كە لە كتێبی  دیداری تەمەن بڵاوكراوەتەوە، ئەم كتێبە  لە لایەن سەلاح رەشید ئامادەكراوە. هەرچەندە ئەم كتێبە هەتا مام جەلال لە ژیاندا بووە بڵاونەكراوەتەوە بەڵكە لەكاتی نەخۆشكەوتنیدا بڵاوكراوەتەوەو نووسەرەكەشی كەسێكی نزیكی نەوشیروان مستەفا بووە، زیاتریش لە ئەڵمانیا ژیاوە،  بۆیە جگە لە مەلا بەختیار،  خەڵكانێكی زۆر رەخنەیان لەم كتێبە هەیە.

دەستەی دامەزرێنەر

نووسەر بە وردی باسی مێژوو   چۆنێتی دروستبوونی  یەكێتی نیشتمانی دەكات، بەتایبەتی  ئەوەی پەیوەندی بە دامەزرێنەرانەوە هەیە. نووسەر پێی وایە، كە رۆڵی كۆمیتەی هەرێمەكان لە لایەن دامەزرێنەرانەوە فەرامۆشكراوە.

نووسەر دەڵێت:

-دامەزرێنەرە راستەقینەكانی شۆڕش و رێكخستنەكانی یەكێكی لەناو وڵاتدا، سەركردایەتی ناو وڵات بوون، نەك ئەوانەی دەرەوە. ل ٤٨

بە بڕوای منیش تا ڕادەیەك لەمەدا راست دەكات، چونكە گەر رێكخستن و مەفرەزە سەرەتاییەكانی كۆمەڵە نەبوایە، هیچ كاتێك یەكێتی نەدەبووە هێزێكی سیاسی گەورەی  كوردستان. پاشان منیش لەو باوەڕەدام كە چەند كەسێك  بە دووری هەزاران كیلۆمەتر لە  چایخانەیەكی دیمەشقدا، ناتوانن بڕیاری شۆڕشێك بددەن، چونكە گەر  كۆمەڵە و رێكخستنەكانی نەبوایە، هیچ چالاكییەكەی سیاسی و سەربازی لە كوردستاندا رووی نەدەدا.  جێگەی ئاماژەیە جگە لە مەلا بەختیار، كاك فەرەیدون عەبدولقادریش هەمان رەخنەی لە بارەی دامەزرێنەرانی یەكێتییەوە هەیە. 

مام جەلال

نووسەر یەكێكە لە تێكۆشەرە دێرینەكانی یەكێتی و ساڵانێكی زۆر لەگەڵ مام جەلال كاریكردووە، هەروەها لەرووی خێزانیشەوە خزمایەتیان هەیە، لەبەرئەوە زۆر بە باشی ئاگاداری كاروچالاكیی و كەسایەتی مام جەلالە، لەم كتێبەشدا پانتایی باشی بۆ مام جەلال داناوە.

مەلا بەختیار لەپەنا ئەوەدا كە لە زۆر شوێندا وەسفی مام جەلال دەكات، بەڵام لەهەمانكاتیشدا رەخنەی زۆری لە سیاسەت و كارەكانی گرتووە. 

تارمایی نەوشیروان مستەفا

هەر لەسەرەتای كتێبەكەیەوە هەتا دوا وشەی، تارمایی نەوشیروان مستەفای بەسەرەوەیە، من وەكو خوێنەرێك هەست بەمە دەكەم، نووسەر تەلیسكۆپێكی گەورەی خستۆتە سەر هەموو جووڵەیەكی ئەم كەسایەتییە، رەخنەی توند لە هەموو جوڵە و كارو چالاكییەكانی نەوشیروان دەگرێت، ئەو پێی وایە نەوشیروان مستەفا " كەسێكی دیكتاتۆر، تاكڕەو، قسە رەق و رووشكێن بووە بەرامبەر بە هاوڕێ و دۆست و ئەندامانی كۆمەڵە و یەكێتی، جگە لەوەش كەسێكی توندوتیژ بووە ، دیلكوژ بووە، هەڵگیرسێنەری جەنگی براكوژی بووە. لەپەنا ئەمەشدا ترسنۆكیش  بووە، لە چەند حاڵەتێكدا زۆر ترساوە، بەتایبەتی لەكاتی بەدیل گرتنی لە لایەن حسكەوە. 

تارمایی برایم جەلال

كەسێكی تر كە تارماییەكی زۆری بەسەر ئەم كتێبە و نووسەرەكەیەوە هەیە، برایم جەلالە. هەر لەسەرەتاوە تا كۆتایی، برایم جەلال دەبێتە تارمایی بۆ  ئەم كتێبە، بە چەپ و  راست نووسەر رەخنەی لێدەگرێت. لە زۆر شوێندا وەڵامی كتێبەكەی برایم جەلال دەداتەوە، كە پێشتر لە بارەی مێژوویی كۆمەڵەوە نووسیویەتی.  ئەمەش بە بڕوای من لە جیاتی هێز، خاڵی لاوازی  بەم كتێبە بەخشیوە. 

خاڵی باش  و لاوازی كۆمیتەی هەرێمەكان

نووسەر بە حوكمی ئەوەی خۆی یەكێك بووە لە ئەندامە چالاكەكانی كۆمیتەی هەرێمەكان، زۆر بە جوانی باسی خەبات و تێكۆشانی  كۆمیتەی هەرێمەكانی كردووە. بەڵام لەپەنا ئەوەشدا باسی هەڵەكانی كۆمیتەی هەرێمەكانی كردووە.  دیارە نووسەر باسی كۆمەڵێك هەڵەی كردووە، لەپێش هەمووشیانەوە وەكو خۆی دەڵێت:

- " بە بێ رێكەوتنی هەمەلایەنە بۆ دیاریكردنی ئەرك و مافەكان، كۆمەڵە چووە ناو یەكێتی ل٥١'

واتە نووسەر چوونە ناوەوەی كۆمەڵەی ماركسی لینینی بۆ ناو یەكێتی نیشتمانی كوردستان بەهەڵە دادەنێت. 

هەڵەیەكی تری كۆمیتەی هەرێمەكان  بەلای نووسەرەوە:  " كۆنەبوونەوەی كۆمیتەی هەرێمەكان، گەرچی دۆخی سەرەتای شۆرش سەخت بوو، لایەنی كەم، هەر وەرزێك جارێك، یەكێكە لە هەڵە كوشندە سیاسی و رێكخراوەییەكانی كۆمەڵەل ٥٤ 

جگەلەوەش دانانی نەوشیروان مستەفا وەكو سكرتێری كۆمەڵە بەهەڵە دادەنێت، چونكە لەگەڵ دەستبەكاربوونی ئەم كەسایەتیە، باڵی راستی كۆمەڵە بەهێز دەبێت و لە بنەما فكریی و  سیاسییەكانی دوور دەكەوێتەوە. جگەلەوەش رێگا خۆش دەكات، بۆ لەناوبردنی كۆمەڵە و بەهێزكردنی هەژموونی مام جەلال و خەتی گشتی. 

شۆڕشی گەلانی ئێران و پارتی و یەكێتی

نووسەر باسی كۆمەڵێك رووداوگەلی مێژوویی گرنگی كردووە، كە لێرەدا بوار نییە باسی هەمووی بكەین، بەڵام هەندێك رووداوی مێژوویی تایبەتی شۆڕشی ئێرانی گێڕاوەتەوە، كە پێشتر من نەمخوێندۆتەوە یان ئاگاداری نەبووم، ئەمەش مایەی سەرنج بوو لام.  بۆ نموونە زۆر بە جوانی باسی چۆنێتی سەرهەڵدانی شۆڕش ئێرانی كردووە و رۆڵی یەكێتی و كۆمەڵە و سیاسەتی حدكا و كۆمەڵەی ئێران و  رۆڵی خراپی پارتی و پشتیوانیكردنی شۆڕشی ئێران لەلایەن یەكێتییەوە و كۆمەڵێك بابەتی تر. خاڵی نوێ لەمەدا بۆمن ئەوەیە، كە سەرەتا حدكا" حزبی دیموكراتی ئێران"   پشتگیری زۆری پارتی و بنەماڵەی بارزانیان كردووە، كەچی دوایی ئەوان لەجیاتی پاداشت، دەچنە پاڵ سوپای ئێران و دژی كوردی رۆژهەڵات دەوەستنەوە.

 لە ل ٣٠٦ دا مەلا بەختیار دەڵێت: 
-بیستمان " عەبدولوەهاب ئەتروشی" لە پاوەیە و بەتەمایە هێز بۆ پارتی دروست بكات، ناوبراو لە هەڵەبجە و هەوراماندا، ئامر هێز بووەو خەڵكەكە لێی ناڕەزا بوون، ئێمە بە پەلە چوینە ناو پاوە، پێش ئێمە بە دوو سێ سەعات، عەبدولوەهاب خۆی تەسلیم بە رژێمی عیراق كردبوو.  دواتر مەفرەزیەكی دیموكرات بە رابەرێتی "سەروان شاهۆ" پەیدا دەبن و رێگایان ناددەن لە پاوە بمێننەوەو دەریان دەكەن. سەروان شاهۆ وتویەتی: هاتون عەبدلوەهاب ئەتروشی بكوژن، دیموكرات رێی تاوانی وا نادات. بەڵام ئەم سەروانە بەڕێزە، پاشان  كاتێك پارتی و پاسداران پەلاماری شارە كوردییەكان دەدەن، هانا بۆ یەكێتی دەهێنێت. 

" دوا سێ ساڵ لەو روورادوە، بێ چەك ، تێكشكا و دڵشكاو، سەروان شاهۆم بینیمەوەو پەیتا پەیتا دەیویت: بەراستی هەر ئێوە پارتیتان دەناسی. 

سەركردە و شكستی سیاسی و سەربازی

نووسەر لە زۆر شوێندا هەوڵیداوە شرۆڤەی تایبەتی خۆی بۆ رووداوەكان بكات، لە كاتی باسكردنی شكستی شۆڕشی كوردانی ئێراندا، شرۆڤەیەكی جوانی كردووە، كە بە رای من یەكێكە لە دێرە جوانەكانی ئەم كتێبە كاتێك دەڵێت:

-ئەفسەری گەورەی حكومەتەكان كە دەشكێن، نابووت دەبن، بەڵام سەركردەی سیاسی كە لە شەڕدا دەشكێ، خۆشەویست دەبێت. ل ٣٠٣

ئەمە بەتایبەتی لە وڵاتە دیكتاتۆرەكاندا وایە، ناسر لە پاش شكستی جەنگی حەوت رۆژە لە ساڵی ١٩٦٧ دا، دەست لەكاردەكێشێتەوە، بەڵام بە ملیۆنان خەڵكی میسر دێنە سەر شەقامەكان و  دژی ئەم بڕیارەی ناسر دەوەستنەوەو داوای مانەوەی لێدەكەن. هەروەها پاش چەند رۆژێك سەردانی سودان دەكات، بە ملیۆنان كەس دێنە پشێوازی، لە كاتێكدا ئەو هۆكاری سەرەكی شكستی جەنگەكە بوو. بەڵام ئەم تێزە بۆ وڵاتە دیموكراتەكان پەسەند نییە. 

مەسعود بارزانی و راپەڕین

خاڵێكی مێژوویی تر كە مایەی سەرنجم بوو، هەڵوێستی مەسعود بەرزانییە لە بارەی راپەڕینەوە. لە ساڵی 1991 لەكاتی  كۆڕەو  دانوستان لەگەڵ رژێمی سەدام، مەسعود بەرزانی 48 رۆژ لە بەغدا دەمێنێتەوە، دوایی كە دەگەڕێتەوە مەلا بەختیار سەردانی دەكات، لەو دیدارە مەسعود بەرزانی وتویەتی، پەلاماردانی شارەكانی كوردستان  كارێكی هەڵە بوو  دەشڵێت، مەسعود بەرزانی زۆر بێهیوا بووە و وتویەتی : بەهەرشێوەیەك بووە ، رێكەوتنم لەگەڵ حكومەتی بەعس پێ باشە. . ڵ347.

داهاتووی یەكێتی

لە بەشی كۆتاییشدا نووسەر تیشكی خستۆتە سەر پەیوەندی نێوان یەكێتی و گۆڕان و گەڕانەوەی بەرهەم سالح  و كۆنگرەی چواری یەكێتی. نووسەر كۆمەڵێك رەخنە و پێشنیازی خۆی لەمباریەوە باسكردووە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە كێشە ناوخۆییەكانی یەكێتییەوە هەیە.

لەمبارەیەوە دەڵێت:
-یەكێتی بەهۆی هەڵە بنچینییەكانی كانی شاخ و شاری،لەناو بازنە داخراوەكەیدا  قەتیس مایەوە، هەربۆیە ساڵەهایە ، هێندەی رەخنە لەسەر  یەكێتی هەیە، كەمتر ستایش دەكرێ. ئەم دۆخەی یەكێتی تێیكەوتووە، بە پروپاگەندە، میدیا، سایتی ساختە و قەبەكردنی كێشە سیاسییەكانی نەیارەكانی  دەرباز نابێ، ل٤٣٦

رێگاچارەش لەدیدی مەلابەختیارەوە بۆ كێشەكانی یەكێتی:

-ئەگەر یەكێتی فریای چارەسەركردنی  هەڵە بنچینییەكانی لە : هزر، فەلسەفە، پێكهاتە ، بەرنامەی گۆڕاكاری و دادپەروەری كۆمەڵایەتی  نەكەوێ، ئەوا دۆخی خراپتر دەبێت. ل٤٣٦ 

چەند سەرنجێك

دیارە نووسەر لەم كتێبەیدا كۆمەڵێك خاڵی جوان و گرنگی باسكردووە، وشە و دێری زۆر جوانی تێدایە، لێ ئەمە مانای ئەوە نییە كە ئەم كتێبە دوورە لەهەڵەو كەموكورتی. لێرەدا هەوڵدەدەم چەند سەرنجێك باس بكەم:

لەسەرەتای كتێبەكەدا باسی توندتیژی دەكات، زیاتر هۆكاری ئەم توندتیژییەش بۆ سیستەمی كۆمەڵایەتی و ئابووری دەگەڕێنێتەوە بەتایبەتی دەرەبەگایەتی. دیارە ئەوە یەكێكە لە هۆكارەكان، بەڵام هۆكارگەلی زۆر هەن بۆ توندوتیژی، بۆ نموونە " نەرجسیەت" هەر ئەم نەرجسیەتەش كۆمەڵگا بەرەو فاشیزم و جەنگ دەبات. ئەمەش فەیلەسووفی ناوداری ئەمریكی/ ئەڵمانی ئەریك فرۆم لە كتێبی " جەوهەری مرۆڤ" دا  زۆر بە جوانی باسیكردووە.  بەپێی تێڕوانینی فەیلەسووفی  فۆكۆیاماش بێت، هۆكاری سەرەكی دروستبوونی دەوڵەت " جەنگ و توندوتیژییە"، هەروەها زۆرجاریش جەنگ بۆ دەستكەوتی ماددی و تاڵانی بووە، لەپەنا ئەوەشدا مەسەلەی شكۆمەندیش، بەشداری لە جەنگەكان لای زۆر خێڵ، مایەی شكۆمەندی بووە، بەهەمانشێوەش بۆ تاكەكاكانیش هەر وابووە.

هەروەها توندوتیژی تەنها پەیوەندی بە رۆژهەڵاتەوە نییە، بگرە بەپێچەوانەوە هێندەی لە رۆژئاوادا جەنگ و توندوتیژی هەبووە، مێژووی مرۆڤایەتییان شەرمەزاركردووە بەتایبەتی لە سەدەی بیستەمدا. 

دووركەوتنەوە لە زمانی ئەكادیمی

پێش هەموو شتێك بیرەوەری بۆ ئەوەی سەركەوتوو بێت، پێویستە بە زمانێكی ئەكادیمی و زانستییانە و دوور لە ڕق و كینەوە، باسی رووداو كەسایەتییەكان بكات. چرچڵ كە دوژمنێكی سەرسەختی هیتلەر بووەو رۆڵێكی بەرچاویشی هەبووە لە جەنگ لە دژی نازیەت و ئەڵمانیا ، لەتەواوی بیروەرییەكانیدا، هیچ جنێو یان زمانێكی ناشیرین بۆ هیتلەر و دوژمنەكانی بەكارناهێنێت، بگرە بە شێوەیەكی ئەكادیمی باسی رووداوەكان دەكات، بەڵام بەداخەوە زۆرجار مەلا بەختیار لە زمانی ئەكادیمی دووركەوتۆتە، بەتایبەتی كاتێك باسی كاك برایم جەلال دەكات،  پێی دەڵێت: ترسنۆك، دووڕو، جەلاد، درۆزن، فشەكەر، راپۆرتنووس، كۆمەڵێك جنێوی تر.

دیارە لەپشت وشەكانەوە مانای شاراوە هەیە، كاتێك كە كتیبەكە دەخوێنیتەوە هەست بەو ڕقە ئەستوورە دەكەیت، كە نووسەر لە دژی برایم جەلال و نەوشیروان مستەفا هەیەتی، ئەمەش لە زمانی نووسینەكەیدا دەردەكەویت. ئەمەش لە كاتێكدا نووسەر بەشێكی كتێبەكەی بۆ مەسەلەی رق و كینە داناوەو بە كارێكی خراپی وەسفی دەكات، بەڵام  بەداخەوە خۆشی نەیتوانییوە لەم دیاردە خراپە دەربچێت.

لەلایەكی ترەوە من هەتا كۆتایی كتێبەكە لە هەڵوێستی نووسەر تێناگەم، لەكاتێكدا تۆ نەوشیروان مستەفا بە " دیلكوژ، تاكڕەو، توندتیژ" دادەنێیت، كەچی هەر خۆشتان  داواتان لێكردووە ببێتە سكرتێری كۆمەڵە و لەهەموو كۆنفرانسەكانی كۆمەڵەشدا، دەنگتان پێداوە. بەهەمانشێوە لەگەڵ مام جەلالیش، لەكاتێكدا رەخنە و گلەیی زۆرتان لێی هەیە، كەچی هەر لە سەرەتاوە ئەوتان بەسەرۆكی خۆتان قبووڵ بووە. 

نەوی كۆن و نەوی نوێ

جەنگی نەوەكان بەتایبەتی لە ساڵانی حەفتا و هەشتاكاندا، پانتایی باش لەم كتێبە داگیر دەكات، مەلا بەختیار زۆر داكۆكی لە نەوەی خۆیان دەكات كە نەوەیەكی گەنج بوون،  دژی ئەوانەش دەوەستێتەوە كە بە " مراهیق و توندڕەو بێ ئەزموون " وەسفیان دەكەن، كەچی بەداخەوە ئێستا خۆی دژی نەوەی نوێی سیاسی یەكێتییە.

ناڕونی لەهەڵوێستی سیاسی

لەلایەكی ترەوە لە زۆر شوێندا نا ڕوونی لە هەڵوێستی سیاسیدا هەست پێدەكەم، بۆ نموونە لەكاتی باسكردنی شۆڕشی ئێراندا، بەشداریكردنی یەكێتی لە جەنگی بەرەنگاری خەڵكی رۆژهەڵات لە دژی سوپای ئێران و چەكدارانی پارتی، بە سیاسەتێكی " عاتفی" نا لۆژیكی دادەنێت،رەخنەی توندیش ئاڕاستەی مام جەلال و نەوشیروان مستەفا دەگرێت چونكە ئەوان ئەم بڕیارەیان داوە.  كەچی هەر خۆشی رەخنە لە برایم جەلال دەگرێت كە  نەیتوانیوە باش بجەنگێت  و بەرگری لە هاوڕێكانی بكات، لەهەمانكاتیشدا شانازی بە بەشداریكردنی خۆیەوە دەكات لەو جەنگەدا. تۆ دەبێت یان دژ بیت یان لەگەڵ بیت، لەمەشدا من وەكو خوێنەرێك لە هەڵوێستی نووسەر تێناگەم.

لە بارەی هەڵوێستی بەهادین نوریش كە بەشداری  جەنگی دژ بە یەكێتی نەكردووە،  راستە ئەمە كارێكی جوامێریی و مرۆڤانەش بووە، ئێوەش رۆڵی باشتان لەمەدا هەبووە،  بەڵام زیاتر پەیوەندی بەوەوە هەبوو، كە ئەو كێشەی شەخسی لەگەڵ سەرانی حزبەكەی هەبوو، هەربۆیە لەلایەن هاوڕێیانی حزبی شیوعییەوە رەخنەی ئەوەی لێدەگیرێت، بۆیە بەشداری جەنگی یەكێتی نەكردووە، چونكە ئەو  هیواخوازبووە یەكێتی تەواوی سەرانی حزبی شیوعی بكوژێت و ئەمیش دواتر ببێتە تاكە سەرۆكی حزبەكە.

دوا قسە

پێدەچێت من لەگەڵ راوبۆچوونەكانی كاك بەختیاردا نەبم، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە مافی قسەكردن و نووسینی نەبێت. هەڤاڵانی هێژا، وشە بە وشە وەڵام دەدرێتەوە نەك بە فیشەك و  سزادان، هەروەها هیج پێویستیشی بەم هەموو هەراو هەڵمەتە نەگریسە ئیعلامییە نەدەكرد. بەداخەوە لەناو یەكێتیشدا خەڵكانێك كەوتنە ژێر كاریگەری ئەم هەڵمەتەوە، هەرچەندە بەشێكیشی پەیوەندی بەوەوە هەیە، كە لە ئێستادا كاك بەختیار ئەو پلەو پۆستەی جارانی نەماوە، بۆیە وا دژایەتی دەكرێت. دەردی نالی شاعیر دەڵێت:"دڵم وەك حاكمی مەعزولە قوربان". 

بەدڵنیاییەوە ئەم كتێبە باسی زۆر بابەتی گرنگ و حەساسی ناو یەكێتی و بزووتنەوەی چەكداری كوردستانی كردووە، لێرەدا ناتوانین باسی هەموویان بكەین، تەنها ویستم تیشكێك بخەمە سەر ئەم كتێبە و چەند سەرنجێكی خۆم باس بكەم. 

لەكۆتاییدا دەستخۆشی لەكاك بەختیار دەكەم بۆ ئەم كتێبەو هیوای لەشساخی و بەردەوامی لەنوسین‌و چالاكی بۆ دەخوازم.

سەرچاوە:

 1ـ مەلا بەختیار. لەبری بیرەوەری. چاپی یەكەم. لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی چاودێر. 2020

2ـ فرانسیس فۆكۆیاما. رەگو ڕیشەی سیستەمی سیاسی. لەسەردەمی پێش مرۆییەكانەوە تا  شۆڕشی فەرەنسا. وەرگێڕانی : ئاوات ئەحمەد سوڵتان. چاپی یەكەم. دەزگای دواڕۆژ بۆ روناكبیری و راگەیاندن. سلێمانی. 2016.

3ـ ئەریك فرۆم. جەوهەری مرۆڤ. وەرگێرانی : ئەردەڵان عەبدوڵڵا. دەزگای موكریان بۆ چاپ  و بڵاوكردنەوەی. هەولێر. 2013

نوێترین

© 2016 Dwryan.net. All Rights Reserved.
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure